“Jednog jutra, granata nam je pala na kuću. Otac i majka su poginuli”, rekla je humanitarnoj organizaciji Doktori bez granica trinaestogodišnja Amna, koja je sa sestrom, pješice i uglavnom noću, uspjela da iz opkoljenog El Fašira pobjegne u 70 kilometara udaljeni izbjeglički logor Tavila.

Iz obruča Snaga za brzu intervenciju generala Muhameda Hamdana je, kroz ulice prekrivene leševima, uspjelo da pobjegne najmanje 50.000 ljudi, ali je i pet mjeseci poslije pada El Fašira u improvizovanim zatvorima i u užasnim uslovima zadržano oko 2.500 ljudi, uključujući i 900 zarobljenih pripadnika sudanske vojske.

Izbjeglice, koje su nekako uspjele da stignu do izbjegličkih kampova, svjedočile su o patnji ranjenih koji su, ležeći između gomila tijela pobacanih na sve strane, preklinjali za pomoć.

Divljanje Snaga za brzu intervenciju

El Fašir, grad od oko 250.000 stanovnika, iznikao oko nekadašnje palate darfurskog sultana Rahmana el Rašida, od juna do oktobra prošle godine, po drugi put u pet godina, nalazio se pod opsadom jedinica generala Hamdana, koje su rivalske snage i civile ogradile 57 kilometara dugim nasipom.

Kada se, na koncu, raspala odbrana sudanske vojske, počelo je divljanje Hamdanovih snaga, pa su humanitarne organizacije dokumentovale hiljade ubistava, silovanja, otmica i mučenja lokalnog stanovništva.

Silovanja i mučenja su nastavljena mjesecima poslije, a jedan od lokalnih komandanata, poznat po nadimku Taha, na “TikToku” se hvalio kako se zabrojao poslije oko 200 ubistava, pa će “morati da počne od nule”.

Na pet lokacija na poljima oko grada, na satelitskim snimcima odmah je uočena “crvenkasta promjena boje”, kao i “forme koje odgovaraju ljudskim tijelima”, razbacane oko vozila Snaga za brzu intervenciju.

“Činjenica da je krv bila vidljiva iz svemira zaokupila je pažnju svjetske javnosti”, rekla je Šona Luis iz Centra za prevenciju masovnih zločina, ali se ta pažnja, nažalost, poslije nekoliko dana vratila na ratišta Bliskog istoka i Ukrajine.

General Hamdan, suočen sa gnjevom svjetske javnosti, obećao je hitnu istragu o događajima u tom gradu, što se nije dogodilo sve do prošle sedmice, kada su izvještaje o ubistvima zamijenila svjedočanstva o mučenjima i silovanjima koja su uslijedila.

“Najmanje 3.000 žena je tražilo pomoć poslije silovanja”, saopštili su Ljekari bez granica, koji u ovom dijelu Sudana imaju samo jednu ispostavu, pa se smatra da su razmjere ovih zločina dramatično veće.

El Fašir je istorijski značajna prijestonica pokrajine Darfur u kojoj je svrgnuti sudanski lider Omar el Bašir još prije četvrt vijeka formirao posebnu jedinicu odgovornu za seriju ubistava nearapskog stanovništva. Prije nego što su preimenovane u snage za brze intervencije, ove jedinice su se jedno vrijeme, rame uz rame sa trupama iz Emirata i Saudijske Arabije, borile protiv Huta u Jemenu.

General Hamdan protiv generala El Burhana

Raspad Sudana, suštinski, predstavlja proizvod borbe za prevlast između dvojice kontroverznih generala, koje je u vrh političke scene izbacio odlazak autokratskog lidera Omara el Bašira, zbačenog poslije serije demonstracija 2019. godine.

Politički kraj Omara el Bašira, koji u zatvoru čeka ishod serije suđenja zbog raznoraznih zločina i korupcionaških afera, na najbolji je način iskoristio njegov nekadašnji proteže – bivši gonič kamila, optuživan da je tokom darfurske krize predvodio kaznene ekspedicije.

Odmah pošto su demonstranti natjerali El Bašira da se povuče sa političke scene, general Muhamed Hamdan odrekao se “političkog oca” i proglasio se za prodemokratskog lidera sa jasnom željom da, nadalje, predvodi Sudan.

Gotovo istovremeno, uspostavio je prilično maglovite odnose sa ruskom kompanijom “Vagner”, čiji plaćenici obezbjeđuju rudnike zlata u Sudanu i oružjem snabdijevaju oko 70.000 vojnika, koliko pod komandom ima general Hamdan.

Tokom krize u Darfuru, bio je komandant “Džanjavid” milicije, koja se smatra odgovornom za seriju zlodjela u toj sudanskoj provinciji, kao i za napade na pristalice opozicije, kada su njegovi vojnici upadali u kampove aktivista koji su bili protiv prelaznih rješenja i za hitno uspostavljanje demokratije.

Hamdan je optužbe odbacivao kao “prljavu propagandu” političkih protivnika, ali ga je sposobnost da se brzo i efikasno obračuna sa bilo kakvom vrstom opozicije 2013. godine dovela na čelo tek formiranih Snaga za brzu podršku.

Tokom obračuna sa pristalicama opozicije, u Kartumu je ubijeno najmanje 120 ljudi, čija su tijela pobacana u Nil, dok su pripadnici Snaga za brzu podršku optuživani za silovanja, mučenja i svakakva druga zlodjela.

Njegov najveći rival, komandant sudanske vojske general Abdel Fatah el Burhan već godinama je centralna ličnost u političkom životu Sudana, iako njegova biografija prije 2019. godine uključuje i ulogu u darfurskoj krizi, pošto je u jeku pokolja bio komandant vojnih jedinica raspoređenih na teritoriji te provincije.

Poput glavnog rivala, iskoristio je slabljenje moći El Bašira, pa je poslije serije prevrata zasjeo na mjesto prvog čovjeka Sudana, pojačavajući vremenom uticaj na sve sfere života u toj državi.

Postao je poznat pošto je, svega nekoliko sati pošto je američki izaslanik Džefri Feltman izvijestio Stejt department da general El Burhan nema želju da prigrabi svu vlast, uhapsio premijera Abdalu Hamdoka, ukinuo internet i proglasio se za šefa prelazne vlade, obećavajući da će izbori biti održani u dogledno vrijeme.

Ruska baza i zlatna groznica

Sukobi u Sudanu počeli su nedugo pošto su tamošnje vlasti i Rusija postigli načelni dogovor o otvaranju vojne baze na Crvenom moru, koji će biti formalizovan kada ova afrička država dobije civilnu vlast.

Za otvaranje pomorske baze za oko 300 mornara i najviše četiri ratna broda, Rusija je Sudanu obećala dodatnu pomoć u naoružanju i opremi. Ukoliko bude i formalno odobren, Rusi će u Port Sudanu ostati najmanje 25 godina.

Sporazum sa Moskvom su, suštinski, prihvatile obje strane koje učestvuju u sukobu u Sudanu.

Moskva se povezuje i sa zlatnom groznicom koja je prije dvije godine zahvatila Sudan, koji Zapad optužuje za ilegalnu trgovinu zlatom sa Rusijom. Kao primjer ove trgovine, navodi se pošiljka keksa, koji je u februaru ruskim avionom prebačen sa aerodroma u Kartumu.

Teret deklarisan kao keks, bila je u stvari tona zlata iskopanog u nekim od stotina malih rudnika, koje uz pomoć plaćenika nekadašnje kompanije “Vagner” kontroliše general Hamdan.

Početkom 2023. godine, zabilježeno je najmanje 16 ovakvih letova iz Sudana, koji je treći po proizvodnji zlata u Africi. Samo prošle godine u ovoj državi iskopano je više od 90 tona zlata, od čega čak 80 odsto u malim rudnicima.

Prema podacima sudanske Centralne banke, iz trezora je 2021. godine nestalo 32,7 tona zlata vrijednog 1,9 milijardi dolara. Kontrola nad putevima zlata smatra se jednim od glavnih razloga za razbuktavanje konflikta u Sudanu.