Postoje datumi koji nisu samo broj u kalendaru, koji nose težinu epoha, glasove miliona ljudi, pobjede koje nisu bile samo vojne, već civilizacijske. Ovoga dana Evropa se istovremeno sjeća kraja jednog od najmračnijih perioda u istoriji čovječanstva i početka ideje da se kontinent može graditi ne na mržnji i osvajanju, već na saradnji, miru i zajedničkoj budućnosti.

Za mnoge narode 9. maj predstavlja Dan pobjede nad fašizmom, trenutak kada je 1945. godine nacistička Njemačka kapitulirala, kada je Crvena armija sa saveznicima ušla u samo srce Rajha. Ovo je datum kada je završeno krvoproliće koje je odnijelo desetine miliona života.

Za druge, posebno unutar evropskih institucija, isti datum simbolizuje Dan Evrope, odnosno početak procesa evropskog ujedinjenja kroz ideju da države koje međusobno sarađuju nikada više neće ratovati jedna protiv druge.

Ova dva značenja su duboko povezana. Bez pobjede nad nacizmom ne bi bilo moderne demokratske Evrope. Bez sjećanja na rat teško bi nastala svijest da mir nije nešto što se podrazumijeva, već vrijednost koja mora da se čuva svakog dana.

II svjetski rat bio je najveća tragedija u istoriji čovječanstva. Bio je to sukob koji je zahvatio gotovo cijeli svijet, ali je upravo Evropa postala njegovo glavno poprište. Gradovi su pretvarani u ruševine, sela spaljivana, milioni civila ubijani u logorima, bombardovanjima i masovnim strijeljanjima. Ideologija nacizma pokušala je da stvori svijet zasnovan na rasnoj nadmoći, mržnji i potpunom uništenju svih koji nisu odgovarali toj monstruoznoj viziji.

Fašizam nije bio samo politički sistem. Bio je organizovana mržnja pretvorena u državni aparat, ideologija koja je pokušala da uništi ljudsko dostojanstvo, slobodu i samu ideju jednakosti među ljudima.

Zbog toga pobjeda nad fašizmom nije bila samo vojna pobjeda saveznika, već pobjeda čovječnosti nad idejom da je jedan narod vrjedniji od drugog. Bila je pobjeda slobode nad tiranijom, prava čovjeka da postoji bez obzira na vjeru, naciju, jezik ili porijeklo.

Ogromnu cijenu te pobjede platio je i prostor Balkana. Narodi tadašnje Jugoslavije prošli su kroz okupaciju, građanske sukobe, logore, masovna stradanja i otpor. Crna Gora je u toj borbi imala posebno mjesto. Trinaestojulski ustanak iz 1941. godine ostao je jedan od prvih velikih organizovanih ustanaka protiv fašističke okupacije u Evropi, a danas se slavi kao dan državnosti Crne Gore. Takođe tada je jednu od najvećih razaranja doživio i Beograd. U vremenu kada su mnogi vjerovali da je nacistička mašina nepobjediva, srpski narod pokazao je ogromnu hrabrost i spremnost na otpor.

Kada danas govorimo o žrtvama Drugog svjetskog rata, moramo govoriti i o milionima civila, Jevrejima ubijenim u Holokaustu, Romima, osobama sa invaliditetom i svim ljudima koje je nacistički sistem smatrao “nedostojnima života”.

Evropa je nakon 1945. godine bila razorena. Gradovi poput Berlina, Varšave ili Staljingrada ličili su na pepeo civilizacije. Ljudi su bili umorni od rata. Milioni porodica ostali su bez svojih najbližih. Upravo u tom ambijentu počela je da se rađa ideja o novoj Evropi.

Francuski ministar spoljnih poslova Robert Šuman predstavio je 9. maja 1950. godine deklaraciju koja će postati temelj evropskog ujedinjenja. Ideja je bila jednostavna, ali revolucionarna: države koje zajednički upravljaju ključnim resursima i ekonomijom neće imati interes da međusobno ratuju.

Iz te ideje nastala je Evropska zajednica za ugalj i čelik, a kasnije i današnja Evropska unija. Projekat evropskog ujedinjenja nije nastao samo zbog ekonomije. Nastao je iz straha od ponavljanja rata i iz želje da buduće generacije žive u miru.

Naravno, Evropska unija nije savršena. Ona se suočava sa brojnim krizama – političkim podjelama, ekonomskim izazovima, migrantskim pitanjima i rastom populizma. Međutim, uprkos svim problemima, evropski projekat ostaje jedan od najuspješnijih pokušaja očuvanja mira u istoriji kontinenta.

Dan Evrope zato nije samo proslava institucija u Briselu. To je podsjećanje da je mir rezultat saradnje, kompromisa i dijaloga. U vremenu kada svijet ponovo svjedoči ratovima, geopolitičkim tenzijama i rastu ekstremizma, ta poruka postaje važnija nego ikada.

Za zemlje Zapadnog Balkana evropska ideja ima posebno značenje. Ovaj region je tokom devedesetih godina prošao kroz ratove, podjele i duboke političke krize. Mnogi građani regiona upravo u evropskim integracijama vide mogućnost dugoročne stabilnosti i razvoja.

Evropske vrijednosti nisu samo fondovi i administrativna pravila. Suština evropske ideje nalazi se u poštovanju ljudskih prava, vladavini prava, slobodi medija, nezavisnom pravosuđu i zaštiti dostojanstva svakog čovjeka.

Posebno je značajno pitanje inkluzije i položaja marginalizovanih grupa. Društvo koje želi da bude istinski evropsko mora omogućiti jednako učešće svim građanima, uključujući osobe sa invaliditetom.

U savremenom svijetu često možemo čuti relativizaciju istorije. Ponekad se pokušava umanjiti značaj antifašističke borbe ili predstaviti fašističke ideologije kao “drugačije mišljenje”. To je opasno. Fašizam nije politička egzotika. On je ideologija smrti.

Antifašizam nije samo istorijska oznaka. Antifašizam je aktivan odnos prema društvu. To znači suprotstaviti se mržnji, nasilju i diskriminaciji bez obzira prema kome su usmjereni.

Dan Evrope i Dan pobjede nad fašizmom zajedno predstavljaju jednu od najvažnijih lekcija moderne istorije. Ta lekcija je jednostavna, ali snažna: mir nije slabost. Mir je najveća politička i civilizacijska pobjeda.