“Nakon raspada Jugoslavije i proglašenja nezavisnosti Hrvatske 1991. godine, na dijelu njene teritorije, gdje je živjelo brojno srpsko stanovništvo, uspostavljena je samoproglašena Republika Srpska Krajina. Operacija „Oluja“, započeta napadom na Knin 4. avgusta 1995. godine, označila je njen kraj, ali i početak masovnog egzodusa srpskog stanovništva iz Krajine. Tokom operacije i u periodu koji je uslijedio počinjeni su brojni zločini nad civilima srpske nacionalnosti i njihovom imovinom”, navela je saradnica na programima u CGO Maja Marinović.

Procjenjuje se da je protjerano oko 200.000 ljudi, uglavnom u Bosnu i Hercegovinu, Srbiju i druge države nastale raspadom Jugoslavije. Prema izvještaju Hrvatskog helsinškog odbora (HHO) spaljeno je najmanje 22.000 kuća, dok su mnoge opljačkane ili uništene.

Prema podacima Centra za suočavanje s prošlošću – Dokumenta iz Zagreba, koja je objavila i poimenični popis ljudskih gubitaka, tokom operacije „Oluja” i u periodu koji je uslijedio, evidentirano je 1.747 žrtava srpske i 466 žrtava hrvatske nacionalnosti. Među stradalim Srbima najveći broj čine civili, dok među hrvatskim žrtvama prevlađuju pripadnici oružanih snaga.

“Pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) za zločine počinjene tokom i nakon „Oluje“ optuženi su Ante Gotovina, Ivan Čermak i Mladen Markač. Prvostepenom presudom iz 2011. godine Gotovina i Markač osuđeni su na zatvorske kazne (24 i 18 godina), dok je Čermak oslobođen. Žalbeno vijeće MKSJ je 2012. godine oslobodilo i Gotovinu i Markača”, istakla je Marinović.

Ova presuda je izazvala dosta kontroverzi jer su Raspravno i Žalbeno vijeće MKSJ na osnovu istih činjenica i istog prava došli do dijametralno suprotnih zaključaka o ključnim pitanjima.

“No, oslobađajuće presude nijesu izmijenile činjenice o ljudskim stradanjima niti umanjile potrebu da se odgovornost za počinjene zločine utvrđuje kroz pravosudne institucije. U hrvatskim tužilaštvima registrovano je 6.390 krivičnih prijava za zločine počinjene tokom i nakon operacije „Oluja“, dok je, prema dostupnim podacima, osuđeno 2.380 osoba, bez dostupnih informacija o identitetu osuđenih i konkretnim krivičnim djelima za koja su odgovarali”, navodi Marinović.

Avgust donosi dvije različite komemoracije i dva različita pogleda na istu ratnu operaciju. Hrvatska 5. avgust obilježava kao Dan pobjede i domovinske zahvalnosti i Dan hrvatskih branitelja, dok Srbija 4. avgust obilježava kao Dan sjećanja na stradale i prognane Srbe.

“Ove različite perspektive odražavaju suprotstavljena kolektivna sjećanja i politička tumačenja, pri čemu su iskustva žrtava, potreba za pomirenjem i izgradnjom povjerenja često potisnuti u drugi plan. Ono što ostaje nesporno jesu ljudske žrtve, izgubljeni domovi i razaranja, zbog čega je cjelovito sagledavanje svih činjenica jedini odgovoran pristup prošlosti”, smatra Marinović.

Pitanja nestalih osoba, raseljenih, procesuiranja ratnih zločina, reparacija i dostojanstvene memorijalizacije ni nakon tri decenije nijesu u potpunosti riješena.

Žrtve i njihove porodice i danas čekaju punu pravdu, dok politička instrumentalizacija ratnih stradanja dodatno otežava suočavanje s prošlošću i pomirenje u regionu. Sudski epilozi i različita politička tumačenja ne mogu promijeniti činjenicu da su tokom i nakon operacije počinjeni teški zločini nad civilima niti umanjiti patnju ljudi koji su izgubili članove porodice i domove.

Zato je, naglašava Marinović, odgovornost država da, bez obzira na nacionalnost žrtava, obezbijede istinu, pravdu i dostojanstveno sjećanje.

Istraživanja CGO-a pokazuju da je blizu 70 odsto punoljetnih građana i građanki Crne Gore upoznato sa operacijom „Oluja“, dok kod mladih postoje značajne praznine u znanju – manje od polovine (46,7 odsto ) navodi da je o „Oluji“ učilo tokom školovanja, a 44 odsto kaže da nije upoznato sa ovim događajem.

Prema riječima Marinović ovi nalazi potvrđuju potrebu da obrazovni sistem mladima pruži znanje zasnovano na provjerenim činjenicama i kritičkom razumijevanju ratova 90-ih, umjesto da političke interpretacije i selektivni narativi budu njihov glavni izvor informacija.

“Dostojanstveno sjećanje na žrtve podrazumijeva odbacivanje njihove političke zloupotrebe i izgradnju kulture sjećanja zasnovane na činjenicama, poštovanju ljudskih prava i odgovornosti za počinjene zločine. CGO poziva institucije i političke aktere u regionu da doprinesu rasvjetljavanju sudbine nestalih, procesuiranju odgovornih i unapređenju obrazovanja o ratovima devedesetih, jer samo suočavanje s prošlošću zasnovano na istini, pravdi i empatiji može biti temelj trajnog pomirenja i povjerenja među društvima u regionu”, zaključila je Marinović.