OECD u najnovijoj analizi Zapadnog Balkana ukazuje upravo na potencijal velikih preduzeća da budu „sidro“ razvoja dobavljačkih lanaca, transfera tehnologije i razvoja veština, uz napomenu da je produktivnost velikih kompanija u delu regiona i dalje značajno ispod nivoa +
Odnos velikih kompanija i ostatka privrede jedan od važnih pokazatelja kvaliteta ekonomskog sistema: velike kompanije mogu biti pokretači produktivnosti i konkurentnosti, ali njihov puni efekat zavisi od sposobnosti da oko sebe razvijaju širu mrežu poslovanja.
U takvom ekonomskom ambijentu šest država regiona – Srbije, Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Severne Makedonije – predstavljaju zanimljiv prostor za poređenje poslovne snage najvećih privrednih društava.
Razlike u veličini tržišta, strukturi privrede i stepenu razvijenosti jesu značajne, ali upravo zato poređenje kompanija prema kvalitetu finansijske pozicije može da pokaže mnogo više od pukog rangiranja najvećih sistema po prihodima.
Finansijski izveštaji predstavljaju najobjektivniju polaznu osnovu za takvu analizu. Bilans stanja i bilans uspjeha omogućavaju da se sagledaju imovina, kapital, zaduženost, prihodi, profitabilnost, likvidnost i sposobnost kompanije da dugoročno posluje. Drugim riječima, veličina sama po sebi nije dovoljna da bi se ocijenila snaga jednog preduzeća. Za potpuniju sliku potrebno je posmatrati način na koji kompanija upravlja raspoloživim kapitalom, koliko je stabilna njena finansijska konstrukcija i koliko uspješno pretvara obim poslovanja u održivu vrijednost.
Zlatni Bilans kao mjerilo uspješnosti
Upravo na takvom pristupu zasnovan je novi projekat bonitetne kuće CompanyWall, realizovan u saradnji sa regionalnim ekonomskim portalima Biznis.rs, Financije.hr, Lider.si i Biznis.me. Analiza obuhvata 999 preduzeća koja su se, u okviru svoje kategorije veličine – velikih, srednjih i malih – izdvojila kao poslovno najuspješnija, odnosno kao kompanije sa najboljim bilansom.
Takva metodologija pomjera fokus sa tradicionalnog pitanja ko je najveći na nešto složenije i ekonomski relevantnije pitanje: ko posluje najkvalitetnije?
Pri tome nije presudan samo obim prihoda ili veličina ostvarene dobiti. Relevantna je cjelokupna slika finansijskog zdravlja kompanije – kvalitet imovine, struktura kapitala, nivo zaduženosti, likvidnost, profitabilnost i sposobnost stvaranja vrijednosti. Upravo kombinacija tih pokazatelja omogućava da se napravi razlika između kompanije koja je velika zbog samog obima poslovanja i one koja je istovremeno velika, efikasna, stabilna i finansijski otporna.
Ovakav pogled posebno je značajan kada se upoređuju ekonomije koje imaju različite tržišne potencijale. U poslovnom ambijentu šest država regiona, rangiranje kompanija prema kvalitetu bilansa daje mogućnost da se uoče i razlike koje se ne vide odmah kroz veličinu nacionalnih ekonomija.
Broj uspješnih velikih kompanija može biti indikator strukture privrede, zastupljenosti pojedinih industrija i sposobnosti kompanija da održavaju stabilno poslovanje u promjenljivim ekonomskim okolnostima.
U tom kontekstu treba posmatrati i Regionalni Zlatni Bilans, ekskluzivni poslovni događaj koji okuplja vlasnike kompanija, direktore, CFO menadžere i lidere najuspešnijih preduzeća. Događaj je posvećen poslovnoj izvrsnosti, finansijskoj stabilnosti i kompanijama koje svojim rezultatima, rastom i odgovornim poslovanjem postavljaju standarde u privredi.
Pored učešća kompanija sa regionalnim priznanjem Zlatni Bilans, na događaju koji će biti organizovan u beogradskom hotelu Metropol 22. oktobra, pred okupljenima će u okviru pojedinačnih predavanja i panel-diskusija govoriti značajni predstavnici privrede iz šest zemalja regiona, predstavnici relevantnih poslovnih udruženja, donosioci odluka i kreatori uspešnih poslovnih strategija. Time događaj dobija širi regionalni karakter, jer se poslovna uspješnost ne posmatra izolovano unutar granica pojedinačnih tržišta, već u kontekstu privrednog prostora koji deli sličnu ekonomsku istoriju, ali danas funkcioniše kroz različite institucionalne i tržišne okvire.
Ko su prvoplasirani među velikima?
Od tačno 999 velikih kompanija koje su ušle na listu za priznanje Zlatni Bilans, njih 372 locirane su u Srbiji, 285 u Hrvatskoj, 139 u Bosni i Hercegovini, 84 u Sloveniji, 84 u Sjevernoj Makedoniji, te 35 u Crnoj Gori. Struktura liste u velikoj mjeri odražava veličinu pojedinačnih tržišta. S obzirom na to da je Srbija i najveće tržište, podatak da je više od trećine plasiranih privrednih društava ove računovodstvene veličine iz naše zemlje ne treba da čudi.
Ipak, raspored kompanija među šest država pokazuje i neke zanimljive odnose koji zahtijevaju dodatno objašnjenje. Možda je najupečatljiviji podatak da se na listi nalazi više preduzeća iz Bosne i Hercegovine nego iz Slovenije, uprkos razlikama u uporednim ekonomskim pokazateljima dvije zemlje. Slovenija, iako manja po broju stanovnika i registrovanih firmi, ima privredu koja bolje posluje. Ovaj raskorak na listi se očitava kroz veći udio slovenačkih preduzeća u djelatnostima koje generišu veće profite.
Velike kompanije
Država Broj kompanija Udio
Srbija 372 37,24%
Hrvatska 285 28,53%
Bosna i Hercegovina 139 13,91%
Slovenija 84 8,41%
Makedonija 84 8,41%
Crna Gora 35 3,50%
Drugim riječima, sam broj kompanija na listi ne govori nužno o ukupnoj snazi privrede. Struktura djelatnosti u kojoj preduzeća posluju može imati jednako važnu, a ponekad i presudnu ulogu. Kompanija koja posluje u industriji sa visokim maržama, stabilnom potražnjom ili većom dodatom vrijednošću ima drugačiju ekonomsku poziciju od kompanije slične veličine koja posluje u sektoru sa nižim profitnim potencijalom. Zato se regionalna lista najuspješnijih velikih preduzeća može čitati i kao svojevrsna mapa djelatnosti u kojima se danas stvara najkvalitetnije poslovanje.
Upravo kada je riječ o različitim segmentima privrede, najveće učešće na listi 999 velikih kompanija sa Regionalnim Zlatnim Bilansom ima djelatnost nespecijalizovane trgovine na veliko. U toj djelatnosti nalazi se 46 privrednih društava, odnosno oko 4,6 od ukupnog broja listiranih kompanija. Ostale djelatnosti zastupljene su prilično raznovrsno, među njima gradnja, trgovina na malo, energetika i trgovina farmaceutskim proizvodima.
Ovakva struktura pokazuje da se kvalitetno i održivo poslovanje u regionu ne vezuje za jednu industriju. Naprotiv, kompanije sa dugoročno besprijekornim bilansima stanja i uspjeha dolaze iz različitih djelova privrede. To istovremeno govori da finansijska stabilnost nije samo posljedica pripadnosti određenom sektoru, već i načina na koji pojedinačno preduzeće upravlja kapitalom, imovinom, prihodima i rizicima.
Prvih 10 velikih kompanija regiona po težinskom faktoru
Pozicija Država Naziv Ukupni prihodi (EUR) Indeks godišnjeg rasta prihoda Neto dobit (EUR) Dodata vrijednost po zaposlenom
1 Srbija EPS AD Beograd 4.094.327.501 1.05 329.832.387 17.521
2 Slovenija PETROL d.d.. Ljubljana 4.281.621.000 0.91 172.525.000 71.945
3 Hrvatska INA. d.d. 3.773.206.482 0.99 152.299.665 51.944
4 Srbija Serbia Zijin Mining d.o.o. 1.910.664.893 1.22 1.135.976.007 829.785
5 Slovenija HSE d.o.o. 3.206.621.354 0.88 236.924.700 912.829
6 Slovenija Gorenje. d.o.o. 3.156.013.000 1.01 54.488.000 14.785
7 Srbija SERBIA ZIJIN COPPER DOO 2.224.121.340 1.25 526.423.347 89.925
8 Slovenija KRKA. d.d.. Novo mesto 1.950.990.000 1.08 395.372.000 51.838
9 Hrvatska HEP d.d. 2.309.422.585 0.85 89.020.242 176.278
10 Hrvatska PRVO PLINARSKO DRUŠTVO d.o.o. 2.402.274.245 1.67 12.721.539 282.701
Kada se pogledaju prve pozicije na ovogodišnjoj listi 999 velikih kompanija sa Zlatnim Bilansom, primjetno je da – ako se gleda po parametru težinskog faktora ili po parametru prihoda – najviše uspješnih velikih privrednih društava pripada energetskom sektoru, ili šire gledano – energetsko-rudarskom.
Po težinskom faktoru među prvih deset kompanija, po tri su iz Hrvatske i Slovenije, a četiri iz Slovenije. Prva je Elektroprivreda Srbije (EPS), drugi je slovenački Petrol, a treća hrvatska INA.
Samo dvije kompanije u prvih deset ne pripadaju pomenutom energestko-rudarskom sektoru, i to su obje iz Slovenije – Gorenje, koje se bavi proizvodnjom bijele tehnike, velikih i malih aparata za domaćinstva, i Krka, koja pripada farmaceutskoj industriji.
Zanimljiv “preokret” se dogodi, međutim, kada se ove kompanije posmatraju po parametru najveće ostvarene dobiti. U prvih deset najviše ih je iz Srbije, čak pet (Serbia Zijin Mining, Serbia Zijin Copper, EPS, Telekom Srbija, Beograd na vodi). U prvih deset onda upadaju i hrvatska Pliva, slovenački DARS i već pomenuti Beograd na vodi.
Prvih 10 velikih kompanija regiona po dobiti u 2025.
Pozicija Država Naziv Ukupni prihodi (EUR) Dobit (EUR)
1 Srbija Serbia Zijin Mining d.o.o. 1.910.664.893 1.135.976.007
2 Srbija SERBIA ZIJIN COPPER DOO 2.224.121.340 526.423.347
3 Slovenija KRKA. d.d.. Novo mesto 1.950.990.000 395.372.000
4 Srbija EPS AD Beograd 4.094.327.501 329.832.387
5 Slovenija HSE d.o.o. 3.206.621.354 236.924.700
6 Srbija Telekom Srbija a.d.. Beograd 1.867.614.868 211.251.215
7 Hrvatska PLIVA HRVATSKA d.o.o. 1.127.630.326 199.410.303
8 Slovenija PETROL d.d.. Ljubljana 4.281.621.000 172.525.000
9 Srbija Beograd na vodi d.o.o. 477.434.235 163.652.538
10 Slovenija DARS d.d. 589.390.868 161.455.709
Prva tri mjesta po neto dobiti u Srbiji zauzeli su Serbia Zijin Mining, Serbia Zijin Copper i EPS. Prema podacima CompanyWalla, Serbia Zijin Mining je imala oko 213,8 milijardi dinara poslovnih prihoda i 133,2 milijardi dinara neto dobiti. To znači neto maržu od približno 62 odsto, što je ekstremno visoko za kompaniju te veličine. Međutim, ovdje treba imati na umu da veliki dio prihoda dolazi od izvoza koncentrata bakra i zlata – Srbija je domaćin veoma vrijednog rudnog resursa, a rast cijena/proizvodnje metala omogućava da se ogromna ekonomska renta pojavi u bilansima kompanije.
U pitanju je tzv. „commodity boom“: kada zemlja ima bakar, zlato, energente itd., visoke međunarodne cijene i veliku proizvodnju, nekoliko kompanija može generisati ogroman profit.
EPS je drugačija priča i tu je rezultat zapravo dosta interesantniji. EPS je 2025. ostvario oko 38,7 milijardi dinara dobiti na približno 460,5 milijardi dinara poslovnih prihoda, dakle marža je bila oko osam odsto.
To jeste značajna dobit, ali nije ekstremna profitabilnost kakvu vidimo kod (oba) Zijina. Kod EPS-a treba uzeti u obzir da je to ogromna kompanija, sa više od 18.000 zaposlenih i ogromnom imovinom, pa je mnogo relevantnije gledati prinos na kapital/imovinu, produktivnost po zaposlenom, investicije i kvalitet rezervi, a ne samo apsolutnu dobit.
Objektivnost na osnovu mnoštva različitih podataka
Konačna ocjena za dodjelu priznanja Zlatni Bilans formirana je na osnovu više međusobno povezanih finansijskih i poslovnih pokazatelja, među kojima su ostvareni poslovni prihodi; ostvarena dobit; profitabilnost poslovanja; finansijska stabilnost; likvidnost i sposobnost urednog izmirivanja obaveza; kontinuitet i uspješnost poslovanja; bonitetni pokazatelji; kretanje poslovnih rezultata u posmatranom periodu; položaj kompanije u odnosu na druga preduzeća iste veličine i kategorije; težinski indeks poslovne uspješnosti.
Težinski indeks predstavlja jedan od glavnih faktora ukupne ocjene. Njime se različitim finansijskim i bonitetnim pokazateljima dodjeljuje odgovarajući značaj, odnosno težina, u skladu sa njihovim uticajem na stabilnost, uspješnost i pouzdanost poslovanja. Na taj način se ne posmatra samo pojedinačni rezultat, poput visine prihoda ili dobiti, već se procjenjuje cjelokupna poslovna slika kompanije.
Jedinstvena matematička metodologija omogućava da se kompanije rangiraju prema objektivnim i merljivim kriterijumima.
