Svaki od tužilaca traži po 25.000 eura, a tužba je 30. septembra podnijeta Osnovnom sudu u Podgorici. Mještani traže da sud utvrdi da im je zagađenom životnom sredinom povrijeđeno pravo na život, navodeći da stepen zagađenja kojem su izloženi predstavlja ozbiljan rizik po zdravlje.

Njihov advokat Danilo Vujanović kazao je za “Dan” da smatra da je država decenijama znala za problem, ali da nije preduzela ništa da zaštiti stanovnike Botuna.

“Mještani su tužili državu tražeći naknadu štete najprije utvrđenjem da su povrijeđena njihova ljudska prava, a onda i naknadu štete zbog povrede koja je nastupila zbog zagađene životne sredine. Kroz praksu Evropskog suda za ljudska prava i Komiteta ljudskih prava Ujedinjenih nacija kada je životna sredina toliko intenzivno zagađena postoje nesumnjivi naučni dokazi da može dovesti do zdravstvenih problema i prijevremene smrti, onda ne govorimo samo o pravu na životnu sredinu već i o pravu na život. Svi koje zastupam su rođeni u Botunu i cijeli život su izloženi velikom stepenu zagađenja. Oni su ukupno tražili 1,1 milion eura, što je 25.000 eura po čovjeku”, rekao je Vujanović.

Vujanović kao neke od ključnih dokaza navodi dokumentaciju Centra za ekotoksikološka ispitivanja i Agencije za zaštitu životne sredine.

“U prvom stepenu imam veliko povjerenje da će Osnovni sud pristupiti sa velikom pažnjom i sa koncentracijom koju ovaj predmet zaslužuje. On naizgled jeste činjenično složen, ali u suštini nije. Sva naša dokumentacija je od ustanova ili privrednih društava čiji je vlasnik ili osnivač država. Tako da kvalitet dokaznog materijala je potpuno nesporan. Dokumentacija koja potvrđuje stepen zagađenja u Botunu dolazi ili od CETI-ja koji je rekao da život u Botunu nema nikakvu perspektivu, ili od Agencije za zaštitu životne sredine. Kada sama država konstatuje da problem postoji onda se ti dokazi kao takvi teško mogu osporavati. Zato od Osnovnog suda očekujem da spor riješi urgentno, a Viši sud postupati u ovoj vrsti predmeta sa pažnjom koju zaslužuje”,  kaže Vujanović.

On ističe da prema praksi Evropskog suda za ljudska prava oni treba da pokažu ne samo da zagađenje postoji, već i da postoji neposredna veza između ugrožavanja ljudskog zdravlja i izloženosti tom zagađenju.

“To se ponekad može pojaviti kao komplikovan zadatak ali u ovom slučaju nije, jer je u januaru ove godine Vlada donijela odluku, koja je trebala biti objavljena u Službenom listu, u kojoj konstatuje da je rekonstrukcija bazena crvenog mulja hitno potrebna radi dalje sprečavanja negativnog uticaja po ljudsko zdravlje. Ogorčenje mještana je to što sanacija nije ni počela. Za taj projekat 2021. godine pribavili su sredstva Svjetske banke i mještani su mislili da će to biti riješeno. Pet godina kasnije bazen je tamo gdje je bio sa svim fatalnim dejstvima po ljudsko zdravlje”,  kaže Vujanović.

Vujanović objašnjava da država ima obavezu da na tužbu odgovori u roku od 30 dana, a zatim se u roku od 60 dana od prijema odgovora mora zakazati pripremno ročište. On kaže da se u principu nijedan od ovih rokova ne poštuje u praksi.

“Ekološki predmeti su apsolutni prioritet u međunarodnom pravu. Ova vrsta postupaka odjekuje u međunarodnoj sveri i sigurno Savjet Evrope i Evropska unija blisko prate tokove ovih postupaka želeći sigurno da je olakšan put pravde u slučaju povrede naših ekoloških prava”, ističe Vujanović.

Odbijena žalba mještana Botuna, kolektor neće narušiti životnu sredinu

Vujanović je istakao da su svi stanovnici u Botunu izloženi enormnom stepenu zagađenja, zbog čega je uvjeren da je povrijeđeno njihovo pravo na život. On kaže da je sada nemoguće da se još neko od Botunjana pridruži ovoj tužbi.

“Moguće da je drugi mještani ne znaju da je postupak pokrenut, ali će možda biti motivisani. Ovoj parnici ne može se niko više priključiti, ali mislim da je najbolje da sačekaju i vide kako i u kojoj mjeri ćemo mi uspjeti, pa onda štititi svoja prava”, ističe Vujanović.

On navodi da bi od države bilo mudro da, kada uvidi da se proces odvija u korist mještana, odluči da isplati i ostale mještane sela i izbjegne sudski proces. Međutim, Vujanović smatra da je to malo vjerovatno, te vjeruje da će i ostali stanovnici svoju šansu morati potražiti na sudu.

Bazeni crvenog mulja bez izolacije

Advokat Danilo Vujanović ističe da je KAP najveći industrijski zagađivač koji je počeo sa radom 1971. godine i do 2004. godine aktivno prerađivao boksit.

“Tokom tog perioda proizveo je više od 7,5 miliona kubika crvenog mulja. Umjesto da se on sistematski i bezbjedno odlaže samo se nasumično bacao u dubokim bazenima. Radi se o dva bazena koji su duboki između 15 i 20 metara od kojih jedan nema nikakvu izolaciju, a drugi tanki sloj plastike za koju se ne zna u kakvom je stanju. Crveni mulj je infiltrirao podzemne vode zbog čega voda u Botunu ima prekoračene maksimalne dozvoljene količine najopasnijih suprstanci – od cijanida, piralena, hroma, florida… Sve ono što je Međunarodna agencija za istraživanje raka označila kao prvoklasne kancerogene supstance za koje tvrde da usled velike izloženosti kod čovjeka izazivaju kancer”, kaže Vujanović.

Vujanović ističe da je u Botunu na kilometar udaljenosti od bazena u kultivisanom zemljištu nađeno bezbroj prekoračenja supstanci koje zemljište čine potpuno nepogodnim za obrađivanje, samim tim i namirnice.