U izvještaju je naglašeno da su “najčešći oblici eksploatacije prinudno prosjačenje, prisilni brak i seksualna eksploatacija”, a da su žrtve najčešće iz romske i egipćanske zajednice.

“Crna Gora je zemlja porijekla, tranzita i odredišta žrtava trgovine ljudima”.

Broj zvanično identifikovanih žrtava, ocjenjuju eksperti GRETA, rastao je iz godine u godinu – pet ih je bilo u 2021, 16 u 2022, 18 u 2023. i 28 u 2024.

“U 2024. djeca su činila većinu identifikovanih žrtava prinudnog prosjačenja, dok su tri dječaka iste godine identifikovana kao žrtve radne eksploatacije uz prinudno prosjačenje”, piše u izvještaju.

Te godine identifikovani su i slučajevi radne eksploatacije osam osoba, dok “nije bilo formalno identifikovanih žrtava seksualne eksploatacije”.

U dokumentu se navodi da je u istom periodu “evidentirano 11 istraga i 14 krivičnih postupaka”, a da su “izrečene tri zatvorske kazne koje su često blizu ili ispod zakonskog minimuma”.

Navodi se i da je 2023. godine izmijenjen Krivični zakonik “uvođenjem principa nekažnjavanja žrtava za krivična djela na koja su bile primorane”, što je ocijenjeno kao usklađivanje s konvencijama Savjeta Evrope.

Tokom posjete Crnoj Gori, eksperti GRETA obišli su centre za tražioce azila u Božaju i Spužu i razgovarali sa predstavnicima institucija koje rade sa migrantima i djecom bez pratnje.

U izvještaju piše da u Spužu postoji glavna zgrada i četiri dodatna objekta, kao i dvije sobe prilagođene osobama sa invaliditetom. Navodi se da su maloljetnici bez pratnje u pojedinim slučajevima bili smješteni s odraslima koji nijesu njihovi srodnici, što je ocijenjeno rizičnim, ali su crnogorske vlasti kasnije uvele odvojene smještajne jedinice.

U dokumentu stoji i da u nekim slučajevima granična policija nije informisala migrante o pravu na azil niti prepoznavala ranjivosti koje mogu ukazivati na trgovinu ljudima. Zbog toga je preporučeno da se obuke za granične policajce pojačaju i da se sprovodi sistematsko praćenje indikatora trgovine ljudima.

Eksperti su zabilježili da u Crnoj Gori postoji i centar za strane državljane čiji su zahtjevi za azil odbijeni, te da su neki od njih kasnije izrazili namjeru da traže azil i u tom slučaju su zadržali sva prava dok su boravili u pritvoru.

U izvještaju se navodi i da postupak procjene starosti djece bez dokumenata u praksi gotovo da se ne sprovodi, iako je zakonom predviđen i uključuje mišljenje socijalnog radnika i eventualni ljekarski pregled.

Podsjećaju i na to da je Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) 2023. formiralo radnu grupu koja priprema procedure za utvrđivanje starosti maloljetnih migranata, uz podršku Evropske agencije za azil (EUAA).

Rizik od “elitne prostitucije”

U izvještaju se naglašava da se na primorju bilježi rizik od seksualne eksploatacije žena i djevojaka u okviru tzv. “elitne prostitucije”.

Naglašena je zabrinutost zbog navoda o seksualnoj eksploataciji i prinudnoj prostituciji tokom turističke sezone u primorskim gradovima, posebno u luksuznim hotelima i na jahtama.

GRETA ističe da su prema navodima organizacija civilnog društva sa kojima su eksperti razgovarali, zabilježeni slučajevi žena koje su “dovedene na primorje pod lažnim obećanjem zaposlenja, najčešće kao hostese, a zatim prisiljene na prostituciju”.

Medijski izvještaji, kako se navodi, pominjali su da “među klijentima ima i političara i javnih ličnosti”.

U izvještaju se navodi i da je u oktobru 2023. godine zabilježen slučaj u kojem je 15 žena iz Ukrajine, Bjelorusije, Izraela i drugih zemalja identifikovano kao žrtve trgovine ljudima.

Žene su, kako piše, regrutovane putem interneta od strane članova međunarodne kriminalne grupe, a jedan od osumnjičenih bio je fotograf koji ih je pozivao na zabave i obećavao da će ih “učiniti poznatima”. Umjesto toga, fotografije su korišćene za ucjene, a žene su bile prisiljene da objavljuju eksplicitne sadržaje na internetu.

Prema podacima koje su crnogorske vlasti dostavile organizaciji GRETA, Više državno tužilaštvo u Podgorici pokrenulo je krivični postupak protiv četiri osobe zbog organizovane trgovine ljudima, a optužnica je podignuta u aprilu 2024. godine.

U izvještaju piše da su žene dovedene u primorske gradove Crne Gore “lažnim obećanjima i zloupotrebom teških okolnosti i zavisnosti”, radi seksualne eksploatacije i korišćenja u pornografske svrhe.

Navodi se i da Ministarstvo turizma, u saradnji sa Ministarstvom unutrašnjih poslova i Odsjekom za borbu protiv trgovine ljudima, organizuje obuke za hotelsko osoblje u turističkim mjestima kako bi se prepoznali indikatori trgovine ljudima. Ipak, u izvještaju stoji da “nijesu preduzete mjere za suzbijanje seksualne eksploatacije koja se, prema navodima, odvija na jahtama”, kao i da vlasti “nijesu svjesne obima tog problema ili nijesu spremne da ga dovoljno ozbiljno tretiraju”.

Nema odštete

GRETA ističe i da “nijedna žrtva trgovine ljudima nije dobila naknadu štete”.

Navodi se da su “imovinsko-pravni zahtjevi žrtava u šest predmeta od 2019. do 2024. upućeni na parnicu iako je zakonom predviđeno da o njima odlučuju krivični sudovi”.

Sudovi su to obrazložili time da bi odlučivanje “produžilo trajanje postupka”. Eksperti GRETA konstatuju da, iako su tužilaštvima izdata uputstva da prikupljaju dokaze o šteti i najavljeno je unapređenje sudske prakse, “naknade i dalje nijesu dosuđene”.

U dokumentu se opisuje profil ranjivosti – žene i djeca su posebno izloženi, a naročito pripadnici romske i egipćanske zajednice, kao i osobe bez državljanstva.

Piše i da su tražioci azila i migranti takođe među grupama sa povećanim rizikom, a da porast broja stranih radnika, posebno u građevinarstvu i ugostiteljstvu, pojačava ranjivost na radnu eksploataciju.

Navodi se i da su tražioci azila, migranti i strani radnici među grupama sa povećanim rizikom.

“Porast broja stranih radnika, naročito u građevinarstvu i ugostiteljstvu, pojačava ranjivost na radnu eksploataciju”, navodi se u izvještaju.

Podsjetili su i na slučaj 334 turska građevinska radnika koji su radili bez ugovora, bez isplate zarada i uz oduzimanje pasoša, zbog čega je podignuta optužnica protiv više odgovornih osoba.

“Radne dozvole koje su vezane za jednog poslodavca i radno mjesto otežavaju prijavljivanje zloupotreba”, piše u izvještaju, uz preporuku da se “omogući promjena poslodavca jednostavnijom procedurom, uvedu sigurni i anonimni mehanizmi za prijavu i obezbijede prevodioci tokom nadzora”.

Romi i Egipćani i dalje najizloženiji

U izvještaju GRETA piše da su “Romi i Egipćani, naročito žene i djeca, i dalje među najizloženijima trgovini ljudima zbog siromaštva, diskriminacije i rizika od bezdržavljanstva”.

Prema podacima, u Crnoj Gori postoji 424 osobe u riziku od apatridije, a polovina njih su djeca.

U dokumentu se navodi da je Vlada 2025. usvojila Nacionalni program za prelazak iz neformalnog u formalno zapošljavanje Roma i Egipćana, u okviru kojeg je zaposleno 21 saradnik za socijalnu inkluziju, kao i da je u Nikšiću osnovan prvi omladinski parlament Roma i Egipćana koji zastupa interese mladih pred lokalnim i državnim institucijama.

“Stopa završetka osnovne škole u romskim naseljima iznosi 56 odsto, a srednje svega tri odsto, u poređenju sa 96, odnosno 85 odsto u opštoj populaciji”, piše u izvještaju.

U dokumentu se navodi da su sprovedene kampanje i projekti za prevenciju prinudnih brakova i prosjačenja, kao i programi podrške upisu RE djece škole i vrtiće. Konstatuju, međutim, “nedostatak prevodilaca za romski jezik i neredovno finansiranje organizacija koje rade sa tim zajednicama ograničavaju sprovođenje mjera”.

“Potrebno je osigurati stabilno finansiranje organizacija koje rade na prevenciji trgovine ljudima u romskoj i egipćanskoj zajednici, obezbijediti tumače za romski jezik i pristup ličnim dokumentima osobama bez državljanstva”.

U izvještaju se navodi i da u Crnoj Gori nije sprovedeno istraživanje o ranjivosti osoba sa invaliditetom (OSI) na trgovinu ljudima, iako su, prema podacima organizacija, zabilježeni slučajevi prosjačenja i seksualne eksploatacije djece sa intelektualnim teškoćama koji nijesu tretirani kao trgovina ljudima zbog nedostatka dokaza.