Hrvatska je državama članicama Evropske unije dostavila dokument sa osam zahtjeva koje Crna Gora mora da ispuni prije pristupanja Evropskoj uniji, povezujući njihovo rješavanje sa hrvatskom podrškom njenom članstvu.

Ovakav nastup Hrvatske predstavlja ozbiljno pitanje ne samo za odnose dvije države, već i za same principe na kojima bi trebalo da počivaju evropske integracije. Hrvatska nesporno ima pravo da kao članica Evropske unije učestvuje u odlučivanju o prijemu novih država. Međutim, to pravo ne daje joj međunarodnopravnu prednost u bilateralnim sporovima, niti znači da su njeni zahtjevi automatski pravno osnovani.

Kada jedna država koristi svoj položaj unutar Evropske unije da bi od druge zahtijevala prihvatanje spornih rješenja kao uslov za članstvo, takav pristup smatram političkom ucjenom i ultimatumom. To nije ravnopravan dijalog, niti način na koji bi trebalo graditi dobrosusjedske odnose.

Crna Gora nije dužna da prihvati hrvatsko tumačenje svakog bilateralnog spora samo zato što Hrvatska već sjedi za stolom država članica Evropske unije. Međunarodno pravo ne poznaje pravilo prema kojem država članica Evropske unije ima jače pravo od države kandidata. Politička prednost Hrvatske u procesu pristupanja ne može biti zamjena za pravne argumente.

Kada je riječ o školskom brodu Jadran, potrebno je podsjetiti da je brod izgrađen za Kraljevinu Jugoslaviju, a ne za nezavisnu Republiku Hrvatsku. Njegov status predstavlja pitanje sukcesije imovine nekadašnje zajedničke države. Crna Gora ima svoje argumente, uključujući činjenicu da se brod nalazio u Tivtu u vrijeme raspada zajedničke države i da je decenijama pod njenom kontrolom. Hrvatska ima drugačije tumačenje i poziva se na istorijsku vezu broda sa Splitom. Upravo postojanje suprotstavljenih argumenata potvrđuje da pitanje nije riješeno samim hrvatskim zahtjevom.

Isto važi za pitanje granice na području Prevlake. Privremeni režim iz 2002. godine nije konačno riješio sva pitanja razgraničenja. Hrvatska i Crna Gora imaju pravo da zastupaju svoja stanovišta, ali konačno rješenje mora proisteći iz međunarodnog prava, pregovora ili odgovarajućeg međunarodnog postupka uz saglasnost država. Ne može se od Crne Gore očekivati da unaprijed prihvati hrvatsko stanovište kao cijenu nastavka evropskih integracija.

Posebno problematičnim smatram insistiranje na promjeni imena kotorskog bazena koji nosi ime istaknutog vaterpoliste Zorana Džimija Gopčevića. O imenovanju javnih objekata odlučuju nadležni organi Crne Gore. Hrvatska može iznijeti primjedbe i tražiti da se određene činjenice ispitaju, ali ne može svoje političko nezadovoljstvo predstavljati kao neposrednu pravnu obavezu druge države. Pritom je neophodno razlikovati navode o nečijem ratnom angažmanu od krivične odgovornosti utvrđene pravosnažnom presudom.

Kada je riječ o Morinju, nestalim licima, ratnim zločinima i imovinskim pravima, svaka pravno utvrđena obaveza mora biti ispunjena. Žrtve zaslužuju pravdu, a pravosnažne sudske odluke poštovanje. Međutim, Crna Gora je već vodila postupke za zločine počinjene u Morinju, donijete su osuđujuće presude i određene odštete su isplaćene. Zato se ne može zanemariti ono što je već učinjeno, niti se svaki novi zahtjev može smatrati opravdanim bez ispitivanja njegovog pravnog osnova.

I upravo na pitanju žrtava dolazimo do ozbiljne protivrječnosti hrvatskog političkog pristupa.
Hrvatska zahtijeva poštovanje hrvatskih žrtava, što samo po sebi nije sporno. Ali gdje su u toj politici srpske žrtve. Gdje su srpski civili ubijeni tokom i nakon operacije Oluja. Gdje su ljudi koji su protjerani ili izbjegli iz svojih domova i porodice koje ni danas nisu dobile potpunu pravdu. Gdje su žrtve zločina počinjenih nad srpskim zatočenicima u Lori. Gdje je sjećanje na desetine hiljada Srba, Jevreja, Roma i drugih koji su ubijeni u sistemu logora Jasenovac tokom Drugog svjetskog rata.
Jasenovac, Lora i Oluja nisu isti istorijski događaji, niti se njihovi pravni i istorijski konteksti mogu poistovjećivati. Međutim, svaki od njih otvara pitanje stradanja srpskog naroda i obaveze da se žrtve poštuju, a zločini ne relativizuju.

Hrvatska svake godine državnim ceremonijama obilježava Oluju kao vojnu pobjedu. Istovremeno, od Crne Gore zahtijeva poseban odnos prema događajima iz ratne prošlosti. Ne može se govoriti o dosljednom poštovanju žrtava ako se stradanje jednog naroda stavlja u prvi plan, a stradanje drugog potiskuje ili relativizuje.

Srpske žrtve nisu manje vrijedne od hrvatskih. Njihovo dostojanstvo nije predmet političkih pregovora, niti može zavisiti od toga da li je država iz koje dolaze članica Evropske unije. Poštovanje prema žrtvama ne smije biti selektivno, niti se pravo na istorijsko pamćenje može priznavati jednima, a osporavati drugima.

Ne prihvatam da mi bilo ko određuje ko sam, šta sam i šta smijem ili ne smijem da poštujem u okviru svog nacionalnog i istorijskog identiteta. Ne želim Evropsku uniju koja bi od mene zahtijevala odricanje od onoga što jesam, niti Evropsku uniju u kojoj bi pripadnost srpskom narodu i poštovanje njegove istorije predstavljali prepreku ravnopravnosti.

A ponajmanje prihvatam da mi Hrvatska određuje šta smijem da poštujem i na koji način srpski narod treba da se odnosi prema sopstvenoj istoriji i žrtvama. Smatram da svaki narod, pa tako i hrvatski, ima pravo da na svoj način poštuje svoju istoriju, svoje žrtve i događaje koje smatra važnim za svoj nacionalni identitet. To pravo hrvatskom narodu ne sporim. Ne tražim ništa drugo osim da potpuno isto pravo imaju i Srbi, bez nametanja tuđih tumačenja istorije i bez dvostrukih standarda.

Ne tvrdim da je svaki hrvatski zahtjev usmjeren protiv Srba, ali upozoravam da ovakav pristup, posebno kada se zanemaruje stradanje srpskog naroda, otvara pitanje jednakih standarda i dodatno produbljuje nepovjerenje.

Ako bi se od mene zahtijevalo da se odreknem onoga što jesam da bih postao dio Evropske unije, onda takvu Evropsku uniju ne želim. Nijedna integracija nije vrijedna odricanja od vlastitog dostojanstva, nacionalnog identiteta i istorijskog pamćenja.