U Strategiji se navodi da dokument definiše dodatne politike i mjere usmjerene na smanjenje emisija u svim sektorima koji doprinose emisiji gasova sa efektom staklene bašte.
“SNR definiše dodatne politike i mjere usmjerene na smanjenje emisija u svakom od glavnih sektora koji doprinose emisijama, sa ciljem njihovog približavanja nultom nivou u najvećoj mogućoj mjeri, na osnovu dostupnih tehnologija i njihovog očekivanog razvoja”, piše u dokumentu.
Energetski sistem se oslanja na fosilna goriva
I pored ekonomskog napretka u posljednjim decenijama, energetski sistem Crne Gore i dalje se u velikoj mjeri oslanja na fosilna goriva.
“Od obnove nezavisnosti 2006. godine, Crna Gora bilježi rast nominalnog dohotka u prosjeku od oko tri odsto godišnje, čime je dostigla status zemlje sa višim srednjim dohotkom i postala vodeći kandidat za pristupanje Evropskoj uniji. Uprkos ovom napretku, energetski sistem zemlje i dalje se u velikoj mjeri oslanja na fosilna goriva koja emituju gasove sa efektom staklene bašte. Termoelektrana Pljevlja na ugalj ostaje ključna za sigurnost snabdijevanja elektroenergetskog sistema, dok naftni derivati i dalje predstavljaju primarni energent u sektoru saobraćaja, industrije i prerađivačke djelatnosti”, navodi se u dokumentu.
Istovremeno se upozorava da kontinuirana upotreba fosilnih goriva dovodi do trajnih emisija gasova sa efektom staklene bašte, uprkos izraženoj ranjivosti zemlje na posljedice klimatskih promjena.
Termoelektrana Pljevlja ostaje ključna za stabilnost elektroenergetskog sistema, ali je ujedno i najveći pojedinačni izvor emisija.
Prema podacima iz Strategije, ovo postrojenje je 2022. godine učestvovalo sa 43 odsto u ukupnim emisijama gasova sa efektom staklene bašte u Crnoj Gori. Zbog toga Strategija predviđa da se ovaj primarni izvor emisija ukloni potpunim gašenjem postrojenja do kraja 2035. godine, uz paralelno ubrzanje izgradnje solarnih i vjetroelektrana.
Promjene i u sektoru saobraćaja
Velike promjene planirane su i u sektoru saobraćaja, koji predstavlja drugi najveći izvor emisija. Strategija predviđa snažnu transformaciju kroz razvoj elektromobilnosti.
Plan je da do 2050. godine najmanje 90 odsto vozila u drumskom saobraćaju bude sa nultim emisijama, dok se do 2040. godine očekuje potpuna elektrifikacija željezničke infrastrukture.
Primjena Strategije, kako se navodi u dokumentu, donosi i potencijalne ekonomske koristi, ali i određene izazove.
“Kontinuirana upotreba fosilnih goriva rezultira postojanim emisijama gasova sa efektom staklene bašte, uprkos izraženoj ranjivosti zemlje na negativne uticaje klimatskih promjena. Crna Gora je naročito izložena sušama, poplavama, šumskim požarima i toplotnim talasima, pri čemu su sektori vodoprivrede, šumarstva i poljoprivrede posebno ranjivi na ove uticaje”, navodi se u Strategiji.
Istovremeno se ističe da ulaganja u dekarbonizaciju mogu podstaći razvoj zelene industrije, smanjiti zavisnost od uvoznih energenata i otvoriti mogućnost izvoza čiste električne energije.
Ipak, proces energetske tranzicije nosi i socijalne rizike, posebno za region Pljevalja, gdje je proizvodnja uglja i rad termoelektrane značajan izvor zaposlenja. Zbog toga Strategija predviđa izradu Plana pravedne tranzicije, koji bi trebalo da obezbijedi podršku radnicima iz sektora uglja i ublaži ekonomske posljedice gašenja termoelektrane.
U dokumentu se takođe ukazuje na značaj šumskih ekosistema u procesu smanjenja emisija.
“Šumski fond Crne Gore predstavlja značajan, ali po svojoj prirodi i dalje neizvjestan ponor ugljenika. Rano i odlučno djelovanje u oblasti klimatskih promjena može omogućiti ostvarivanje neto nultih emisija, uz istovremenu podršku ekonomskim, društvenim i političkim ambicijama Crne Gore”, navodi se u dijelu koji se odnosi na ciljeve Strategije.
Povećaće i cijenu ugljenika
Strategija predviđa i postepeno povećanje domaće cijene ugljenika kako bi se ona do 2028. godine izjednačila sa cijenom u Sistemu trgovanja emisijama Evropske unije (EU ETS).
“Strategija teži da se do 2050. godine čak 95 odsto fosilnih goriva u prerađivačkoj industriji zamijeni električnom energijom. Predviđa se sprovođenje sveobuhvatne strategije obnove zgrada, što bi trebalo da smanji troškove energije i poboljša zdravstvene ishode za domaćinstva”, navodi se u dokumentu.
Kao dio dugoročne energetske tranzicije, Crna Gora planira da značajan dio energije iz obnovljivih izvora usmjeri i na proizvodnju zelenog vodonika, koji bi se koristio u teškom saobraćaju, industriji i kao izvozni proizvod.
“Proizvedeni vodonik može se koristiti kao niskougljenično gorivo za podršku dekarbonizaciji sektora saobraćaja i industrije, kao i izvozni proizvod. Programom razvoja zelenog vodonika, usvojenim u decembru 2025. godine, postavljen je dugoročni cilj da se do 2050. godine između devet i 15 odsto raspoložive električne energije proizvedene iz obnovljivih izvora koristi za proizvodnju zelenog vodonika”, navodi se u Strategiji.
