Ovo su podaci Evropske agencije za životnu sredinu koje navode u nacrtu nove Strategije upravljanja kvalitetom vazduha Crne Gore.
Cilj strategije je „značajno smanjenje zagađenja i usklađivanje sa standardima Evropske unije, uz prepolovljen broj preuranjenih smrti povezanih sa zagađenjem do 2030. godine“, navodi se u nacrtu kojeg je objavilo Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera Crne Gore.
Strategija predviđa smanjenje broja preuranjenih smrti koje se mogu pripisati zagađenju vazduha za 55 posto, kao i smanjenje broja ekosistema u kojima zagađenje predstavlja prijetnju biodiverzitetu za 25 posto.
„Ključni strateški cilj ovog dokumenta su poboljšanje kvaliteta vazduha, unapređenje praćenja i upravljanja kvalitetom vazduha.“
U ostalim zemljama Zapadnog Balkana situacija je još gora. Tako u Srbiji svake godine zbog izloženosti P.M 2.5 česticama umre 228 osoba, na Kosovu 254, Bosni i Hercegovini 258.
Situacija je najgora u Sjevernoj Makedoniji u kojoj na stotinu hiljada stanovnika strada oko 300 osoba zbog izloženosti prekomjernim koncentracijama suspendovanih čestica PM2.5.
Ove čestice se, navode iz Evropske okolišne agencije, najčešće emitiraju izgaranjem krutih goriva za grijanje kućanstava, u industriji i prevozu.
Prema procjeni Zajedničkog istraživačkog centra Evropske komisije oko sedam hiljada preuranjenih smrti uslijed zagađenja vazduha u preko 30 gradova na Zapadnom Balkanu izaziva troškove od oko 300 miliona eura godišnje, navodi se u nacrtu strategije.
Problem u Pljevljima
Prosječna stopa preuranjenih smrti koja se može pripisati zagađenju vazduha u Jugoistočnoj Evropi je četiri puta veća nego u zapadnoj Evropi, navodi se u strategiji. Prema izvještaju Evropske agencije za životnu sredinu o kvalitetu vazduha u Evropi 2024. godine čak 96 posto urbane populacije u Evropskoj uniji je izloženo koncentracijama suspendovaniih čestica koje su iznad preporučenog nivoa Svjetske zdravstvene organizacije.
I u Crnoj Gori najkritičniji polutanti su i dalje čestice PM10 i PM2.5. Uprkos opadajućem trendu ranijih godina, srednja vrijednost PM10 čestice je bila prekoračena i u Pljevljima i Nikšiću, dok su neznatna prekoračenja zabilježena dva puta u Podgorici. Prema analizi najveći doprinos emisiji čestiv dolazi iz domaćinstava, odnosno grijanja.
Strategija Ministarstva ekologije ima za cilj i smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bašte, kao i obaveze smanjenja emisija zagađujućih materija u vazduhu, odnosno sumpor-dioksida, oksidi azota, amonijaka, kao i suspendovanih čestica.
Kada je u pitanju emisija sumpor-dioksida u Crnoj Gori, čak 99 posto dolazi iz proizvodnje električne energije odnosno iz Termoelektrane Pljevlja.
U nacrtu navode da to pokazuje da termoelektrana ne može raditi bez ispravnog „funkcionisanja sistema za odsumporavanje i sistema za automatsko praćenje emisija“ jer to može dovesti do uticaja na zdravlje stanovnika.
Prekoračenja koncentracija sumpor-dioksida zabilježena u decembru 2025. godine nakon probnog puštanja u rad termoelektrane.
Pljevlja, mali rudarski grad na sjeveru zemlje, sa oko 30 hiljada stanovnika.
Strategiji upravljanja kvalitetom vazduha Crne Gore za period 2026-2029. predviđa „toplifikaciju Pljevalja kroz izgradnju sistema daljinskog grijanja, subvencije za unapređenje energetske efikasnosti i zamjenu starih peći, potpunu operativnost sistema za odsumporavanje u Termoelektrani, kao i promociju električnih vozila i strože standarde pri uvozu polovnih automobila“.
Prema nacrtu očekuje se da će broj dana u kojima je nivo PM10 čestica u Pljevljima prekoračen biti smanjen sa 100 na ispod 35 godišnje.
„Sprovođenje mjera iz ovog Programa takođe doprinosi i poboljšanju javnog zdravlja, kroz smanjenje broja slučajeva respiratornih i kardiovaskularnih oboljenja povezanih sa izloženošću PM2.5 i NOx,“ navodi se u nacrtu.
Takođe se navodi da je Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera već pokrenulo izradu plana za sprovođenje revidirane Direktive EU o kvaliteti zraka.
„Tako da će se ovaj strateški dokument njome baviti u mjeri u kojoj ona direktno utiče na elemente ovog strateškog dokumenta, prevashodno na planove kvaliteta vazduha.“
Revidirana Direktiva, usvojena 2024. godine, uvodi strože standarde za niz zagađujućih materija koje države članice treba da postignu najkasnije do 2030. godine.
Od Crne Gore se u pregovaračkom poglavlju koje se tiče životne sredine i klimatskih promjena traži da se, između ostalog, uskladi sa revidiranom Direktivom o smanjenju nacionalnih emisija određenih zagađujućih materija.
Crna Gora je u januaru privremeno zatvorila poglavlje 32 i trenutno ima 13 zatvorenih poglavlja od ukupno 33 u pristupnim pregovorima za članstvo u EU.
