Kako su saopštili iz CGO, učesnici mlađe generacije istakli su da im nedostaje sistematsko znanje o periodu devedesetih godina, te da se njihove percepcije često oblikuju kroz razgovore s porodicom, medijske sadržaje i popularnu kulturu, a ne kroz formalni obrazovni sistem. 

Pripadnici starijih generacija, kako dodaju, ukazali su na snažan uticaj propagande i političkih interesa tokom devedesetih. Oni su naglasili važnost provjere informacija, kritičkog učenja i izgradnje kulture sjećanja koja treba da služi kao opomena i lekcija za sprječavanje ponavljanja sličnih grešaka u budućnosti.

“Dijalog je okupio mlade rođene nakon 2000. godine, koji ratne sukobe nijesu lično doživjeli, ali žive sa njihovim dugoročnim posljedicama, kao i pripadnike generacija koje su bile svjedoci ili učesnici društvenih i političkih procesa tokom devedesetih godina. Kroz veoma dinamičnu diskusiju, učesnici i učesnice imali su priliku da razmijene lična iskustva, stavove i percepcije, ali i da zajednički preispitaju dominantne narative, mitove i predrasude vezane za ovaj period”, navodi se u saopštenju.

Tokom razgovora posebno je problematizovana činjenica da se tema devedesetih u obrazovnom sistemu često izbjegava ili obrađuje površno, uglavnom na samom kraju školske godine.

“Pripadnici starije generacije iz oblasti obrazovanja naglasili su da problem nije u obimu gradiva, već u pristupu i spremnosti da se o ovoj temi govori kritički i odgovorno. Ukazali su da se zbog nedostatka sistematskog obrazovanja mladi prečesto oslanjaju na lične narative i interpretacije koje dobijaju iz porodice ili okruženja. Oni su, takođe, izrazili uvjerenje da veliko interesovanje mlađih za ovakve razgovore daje nadu da proces suočavanja s prošlošću u Crnoj Gori ima perspektivu”, dodaju iz CGO.

Apostrofirano je da obrazovanje o ovom periodu mora biti zasnovano na proučavanju izvora utemeljenih na sudski i naučno utvrđenim činjenicama, te usmjereno ka razvoju kritičkog mišljenja. Istaknuta je i potreba za izgradnjom održive kulture sjećanja koja bi javni prostor transformisala u pravcu empatije prema žrtvama i razumijevanja različitih iskustava.

Posebna dio je bio fokusiran na ulogu medija tokom devedesetih godina.

“Učesnici ovog međugeneracijskog dijaloga su podsjetili da je veliki dio tadašnje medijske scene bio uključen u propagandni aparat, dok su profesionalni i kritički glasovi ostajali marginalizovani. Poručeno je i da odgovornost za posljedice takvog djelovanja i danas postoji, te da se ona ne smije prebacivati na mlađe generacije”, istakli su organizatori.

Tokom diskusije, ukazano je i na važnost razlikovanja činjenica od manipulativnih poruka koje ciljaju emocije i strahove građana.

“Predstavnici starije generacije podsjetili su da su mnogi tokom devedesetih donosili odluke pod uticajem propagande i nedostatka informacija, te da je zato danas bitno da mladi razvijaju kritičko mišljenje i spremnost da preispituju nametnute narative”, dodali su.

Učesnici su se saglasili da mladi danas imaju znatno više dostupnih informacija nego generacije devedesetih, ali da to sa sobom nosi i veću odgovornost provjere izvora. Informacije se, kako je ukazano, ne smiju prihvatati bez provjere, a etičke norme moraju biti temelj javnog djelovanja, posebno u borbi protiv manipulacija i narativa koji proizvode mržnju i podjele.

“Mlađi učesnici su ocijenili da se percepcije o devedesetima često nasljeđuju unutar porodice i šireg okruženja, što utiče na način na koji se danas doživljavaju „drugi” i „neprijatelji”. Naveli su i da se nerijetko osjećaju zarobljenima između naslijeđenih stavova i savremenih društvenih izazova, bez dovoljno prostora za otvoren razgovor i kritičko preispitivanje. Dodatno je ukazano da se aktivizam i kritičko mišljenje i dalje često doživljavaju kao nepoželjni, te da oni koji se društveno angažuju bivaju i etiketirani. Istaklis su i da su nacionalno obojeni narativi i dalje dominantni, dok je malo prostora za otvoren razgovor o odgovornosti svih strana”, stoji u saopštenju.

Mladi su se saglasili da istorija ne smije biti zaboravljena, ali i da nove generacije ne smiju nositi teret mržnje i konflikata koje nijesu same proizvele, a što otvara potrebu za otvorenim razgovorima između generacija, bez straha i idealizacije prošlosti.

“Posebno je istaknut ozbiljan nedostatak sistematskog znanja o devedesetim godinama. Učesnici mlađe generacije naveli su da o tom periodu najčešće uče kroz serije, muzičke sadržaje i popularnu kulturu, dok obrazovni sistem ostaje nedovoljno prisutan. Takvi sadržaji, kako su pojasnili, često pojednostavljuju ili iskrivljuju sliku o događajima i akterima, zanemarujući širi društveni kontekst i stvarne posljedice ratova”, dodaje se.

Kako ističu iz CGO, cilj ovog susreta bio je doprinos kritičkom razumijevanju prošlosti, jasnijem razlikovanju istorijskih činjenica od politički instrumentalizovanih narativa, kao i jačanju međugeneracijske komunikacije i povjerenja.

“Učesnici i učesnice saglasili su se da neposredan dijalog između generacija omogućava bolje razumijevanje različitih iskustava, razotkrivanje nejasnoća vezanih za prošlost i izgradnju znanja kao osnove za odgovornije društveno djelovanje”, naglasili su organizatori.

Međugeneracijski dijalog okupio je preko 40 učesnika i učesnica starosti od 17 do 75 godina, a realizovan je u okviru CGO projekta „Razumijevanjem prošlosti do izgradnje povjerenja i tranzicione pravde”. Taj projekat se sprovodi kroz regionalni program “Podrška EU izgradnji povjerenja na Zapadnom Balkanu”, koji finansira Evropska unija, a implementira od Program Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP).