Početkom godine, snažne oluje i obilne padavine pogađale su Mediteran, potapale polja i izazivale poplave širom zapadne Evrope. Danas su slika i posljedice potpuno drugačije – velike površine gore, gradove prekriva dim, a vatrogasci se bore sa požarima kakvi su nekada bili rjetkost.
Do 1. jula u Francuskoj je izgorelo oko 28.000 hektara zemljišta, dok je u Španiji vatra zahvatila više od 50.000 hektara, što je više nego dvostruko iznad prosjeka za ovaj period godine. U danima nakon toga požari su nastavili da se šire.
Naučnici ocjenjuju da bi rekordni toplotni talas koji je u junu zahvatio Evropu bio gotovo nemoguć bez klimatskih promjena izazvanih sagorijevanjem fosilnih goriva. Ekstremno visoke dnevne temperature danas su znatno vjerovatnije nego prije samo dvije decenije, dok su tropske noći postale mnogo učestalije.
Istraživači sada pokušavaju da utvrde i da li su obilne padavine prethodnih mjeseci dodatno doprinijele razvoju požara.
“Ako period intenzivnog rasta vegetacije prati suša i ekstremna vrućina, biljke postaju pod stresom i pretvaraju se u lako zapaljivo gorivo za požare”, rekla je za Gardijan Džulija Miler, klimatska naučnica sa Instituta za istraživanje snijega i lavina WSL SLF i autorka studije o rizicima od velikih požara.
Vlažno proljeće stvorilo više goriva za požare
Podaci evropskog programa Kopernikus pokazuju da je od marta do maja vlažnost zemljišta u velikom dijelu zemlje bila iznad prosjeka. Istovremeno, na Iberijskom poluostrvu zabilježeni su neuobičajeno visoki vodostaji rijeka zbog obilnih padavina.
Međutim, kada su krajem maja i krajem juna stigli snažni toplotni talasi, ta dodatna vegetacija brzo se osušila i postala potencijalno gorivo za vatru.
“U većem dijelu Evrope postoji dovoljno vegetacije koja može da izgori. Ključno pitanje nije da li postoji gorivo za požare, već kada će ono postati dovoljno suvo da se zapali”, upozorila je Miler.
Stručnjaci navode da kombinacija kišnog perioda i ekstremne vrućine može da bude posebno opasna – obilne padavine podstiču rast biljaka, dok ih kasniji toplotni talasi pretvaraju u lako zapaljiv materijal.
Klimatske promjene pojačavaju ekstreme
Naučnici upozoravaju da klimatske promjene ne donose samo više temperature, već i nagle prelaze između različitih ekstremnih pojava.
Dugi periodi suše mogu povećati rizik od bujičnih poplava, jer isušeno zemljište slabije upija vodu. Istovremeno, topliji vazduh može da zadrži više vlage, zbog čega obilne padavine postaju intenzivnije.
Evropa se tako sve češće suočava sa ciklusom ekstremnih događaja – od poplava do požara.
Napuštena zemljišta povećavaju rizik
Vatrogasci upozoravaju da problem nije samo u vremenskim prilikama. Veliku ulogu ima i promjena načina korišćenja zemljišta. U južnoj Evropi ruralna područja se prazne, mladi odlaze u gradove, a poljoprivredna zemljišta ostaju zapuštena. Posljedica je veća količina zarasle vegetacije koja u periodima velikih vrućina postaje lako zapaljiva.
Evropski savjetodavni odbor nacionalnih akademija nauka (EASAC) prošle godine kritikovao je politiku Evropske unije zbog toga što je previše usmjerena na gašenje požara nakon njihovog izbijanja, a nedovoljno na prevenciju.
“Sama klima ne može izazvati požar ako nema biljnog goriva. Upravo količina vegetacije zbog nedostatka upravljanja zemljištem predstavlja ključni faktor za ekstremne požare”, rekao je Fernando Pulido Dijaz, stručnjak za prevenciju požara sa Univerziteta u Ekstremaduri.
On je upozorio da se o problemu dugo govori, ali da konkretne mjere i dalje uglavnom ostaju ograničene na lokalne projekte.
Evropa plaća cijenu nepripremljenosti
Evropa sve više osjeća posljedice svijeta koji se zagrijeva brže nego što se prilagođava novim uslovima.
Evropski parlament odobrio je pomoć od 120,55 miliona eura iz Fonda solidarnosti EU za Španiju zbog posljedica prošlogodišnjih toplotnih talasa i požara, dok je dodatnih 23,55 miliona eura namijenjeno Rumuniji i Kipru.
Evropska komisija je ove godine angažovala rekordan broj vatrogasaca i protivpožarnih aviona kako bi pomogla zemljama pogođenim požarima.
Naučni savjetnici EU upozorili su da su mjere prilagođavanja klimatskim promjenama nedovoljne i da se često sprovode prekasno. Zemlje su pozvane da se pripreme čak i za scenario globalnog zagrijavanja od tri stepena Celzijusa, uz nastavak napora da se ispuni cilj Pariskog sporazuma od 1,5 stepeni.
“Gotovo svake godine vidim da šumski požari u Evropi obaraju nove rekorde. Pripremljenost za požare postaje sve važnija, ali istovremeno moramo da smanjimo emisije gasova sa efektom staklene bašte kako bismo riješili osnovni uzrok ove krize”, zaključila je Džulija Miler.
