Ekspertkinja za srpsku srednjovjekovnu baštinu, istoričarka umjetnosti i profesorka Univerziteta u Kragujevcu Jasmina Ćirić navodi za RTS da ovaj požar predstavlja jedan od prvih ozbiljnih udara na Srpsku pravoslavnu crkvu i srpsko kulturno nasljeđe u pokrajini.

Ukazala je i na simboliku datuma kada se požar dogodio.

“Dakle, u noći između 15. marta i 16. marta 1981. se dogodilo nešto što nikada prije nije u Pećkoj patrijaršiji, makar ne na taj način. A riječ je o podmetnutom požaru. Ono što je u stvari vrlo zanimljivo jeste da je odabir datuma krajnje simboličan, jer je bio na praznik Nedjelje pravoslavlja. Požar se dogodio na praznik koji liturgijski pominje i proslavlja hramove i svete ikone”, navela je Ćirić.

Prema njenim riječima, požar je izbio oko četiri sata ujutru, u prisustvu oko 30 monahinja i nekoliko gostiju u manastiru.

“Među njima je bio i profesor prizrenske bogoslovije Damaskin Davidović”, rekla je ona.

Zahvaćen stari i novi konak

Kako je istakla, vatra je bila podmetnuta na više mjesta u starom konaku.

“Podsjetiću da je u pitanju konak impozantnih dimenzija duži od 63 metra”, naglasila je Ćirićeva.

Požar je zahvatio i novu drvenu konstrukciju konaka koji je tada bio u izgradnji.

“Požar su registrovali najprije u gornjim strukturama samog konaka, dakle u krovnoj konstrukciji, i ono što je još bila veća šteta jeste što je taj požar zahvatio i tek postavljenu novu drvenu konstrukciju novog konaka. To se sve nalazilo na zapadnoj strani”, navela je Ćirićeva.

Velika materijalna šteta i spas riznice

Požar je nanio veliku materijalnu štetu – izgorjele su odaje tadašnjeg srpskog patrijarha Germana, sobe monahinja, magacin i radionice za ikonopis. Ipak, zahvaljujući blagovremenoj reakciji monahinja i Damaskina Davidovića, spasen je značajan dio manastirske riznice.

“Ikone, bogoslužbeni predmeti i tekstil iz 15. i 17. vijeka bili su sačuvani”, istakla je ona.

Ipak, najveći gubitak predstavlja uništena arhiva pećkih patrijaraha, naglasila je Ćirić, dodajući da je u pitanju bila izuzetno važna dokumentacija koja je svjedočila o istorijskim događajima od srednjeg vijeka, naročito u periodu osmanske vlasti.

Sabotaža i sporne zvanične verzije

Ona je podsjetila i da su na gredama nakon požara pronađeni tragovi benzina i drugih zapaljivih materija, a reakcija vatrogasaca nije bila pravovremena. Zvanični nalazi kao uzrok požara naveli su neispravne instalacije i dimnjak.

“Vrlo je važno ovim povodom pomenuti i da je patrijarh German neposredno nakon požara, a to je jedini dokument koji imamo sačuvan s tim u vezi, poslao jedan vrlo važan dopis predsedniku tadašnjeg Saveznog izvršnog vijeća Dobrivoju Vidiću u vezi sa požarom, upravo demantujući navode koji su vezani za neispravnost dimnjaka. On kaže u jednoj rečenici da je zaista riječ o tome, taj bi se požar dogodio i 1974. ’75, ’76. itd. Interesantno je u čitavom tom događaju da su kao glavni krivci navođeni zapravo urbanista grada Prizrena profesor Mikić i Andrija Kostić koji je bio izvođač radova, što je naravno kasnije odbačeno u postupku jer je bilo jasno da apsolutno nisu odgovorni za tako nešto”, objašnjava Ćirić i dodaje da je “monaštvo bilo pod određenim političkim pritiscima”.

Protesti i kontekst

Požaru su prethodili veliki protesti na Kosovu i Metohiji.

“Ali opet, treba pomenuti da je podmetanju požara prethodio niz protesta, koji nisu bili samo u Prištini, već su bili u Uroševcu, Đakovici, Podujevu, dakle u nekoliko gradova se širili”, rekla je Ćirićeva.

Nakon požara, dodaje ona, protesti su se nastavili, a u javnosti su se pojavljivali i politički zahtjevi.

Značaj očuvanja kulturnog nasljeđa

Istoričarka umjetnosti ukazuje da se požar u Pećkoj patrijaršiji često posmatra kao jedan od ranih pokazatelja kasnijih napada na srpske svetinje, uključujući i pogrom iz marta 2004. godine, kada je stradalo više od 150 sakralnih objekata.

“Mi govorimo o prostoru koji, po kvadratnom kilometru, ima najveći broj sakralnih zdanja i značajnih spomenika”, istakla je Ćirićeva.

Zbog toga, dodaje, očuvanje tih zadužbina nije važno samo za srpsku istoriju:

“Odbranom ovakvih zadužbina kojima se bavimo, branimo i ono što je evropska i hrišćanska civilizacija”, poručila je ona.

Dokle god je svjedoka i javnog diskursa, ukazuje ona, tema će biti dostupna i razumljiva.

“Dokle god je nas koji o ovome svjedočimo, biće i ove teme dostupne u javnom diskursu. Ako prestanemo da o tome govorimo javno, argumentovano i tačno, neće nestati samo materijalni tragovi, već i sam diskurs”, zaključila je Ćirić.