Projekat koji se u službenim aktima predstavlja kao proizvodni elektroenergetski objekat od opšteg interesa u stvarnosti znači trajnu industrijalizaciju jednog od najosetljivijih duhovnih, pejzažnih i turističkih prostora Crne Gore. I to ne na osnovu naknadnih pretpostavki protivnika projekta, već prema činjenicama koje su sami investitor, projektanti i nadležni organi unijeli u zvaničnu dokumentaciju.

Ministarstvo prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine izdalo je 2. jula 2026. godine kompaniji „TM invest” DOO Podgorica građevinsku dozvolu za Solarnu elektranu „Bogetići”, sa transformatorskom stanicom 33/220 kilovolti, priključnim razvodnim postrojenjem od 220 kilovolti i priključnim dalekovodom istog naponskog nivoa.

Rješenje, zavedeno pod brojem UPI 06-333/26-1064/10, potpisao je ministar Slaven Radunović. Na dokumentu su i potpisi državne sekretarke Marije Izgarević Pavićević, generalnog direktora Boška Todorovića i načelnice Milice Abramović. Svako od njih je, u okviru svoje nadležnosti, učestvovao u administrativnom lancu koji je završen izdavanjem dozvole.

Firma osnovana 2020. godine

Prema registarskim podacima koje je „Politika” imala na uvid, „TM invest” je osnovan 27. avgusta 2020. godine, sa sjedištem u Ulici Vlade Ćetkovića broj 4 u Podgorici. Kompanija je aktivna, njen jedini vlasnik je Željko Savović sa udjelom od 100 odsto, dok je direktorka Lidija Božović, koja tu funkciju obavlja od 7. novembra 2024. godine. Isti podaci o vlasniku, rukovodstvu, adresi i vremenu osnivanja objavljeni su i u dostupnom poslovnom profilu kompanije.

Činjenica da je firma osnovana prije šest godina sama po sebi nije dokaz bilo kakve nepravilnosti. Ona, međutim, javnosti nameće obavezna pitanja: kolika je stvarna vrijednost projekta, ko ga finansira, koje banke ili fondovi stoje iza investicije, ko će isporučiti opremu, ko će biti izvođač radova i kakve su garancije ostavljene državi i lokalnoj zajednici u slučaju da projekat ne bude završen ili da investitor kasnije promijeni vlasnika.

Nijedan od tih odgovora ne nalazi se u izdatoj građevinskoj dozvoli.

Milion kvadrata, 17 trafostanica i deset kilometara puteva

U građevinskoj dozvoli navedeno je približno 90 katastarskih parcela u katastarskim opštinama Bogetići i Povija. Elaborat o procjeni uticaja na životnu sredinu navodi da ukupna površina obuhvata iznosi približno 1.062.007 kvadratnih metara, odnosno više od 106 hektara.

Prema istom dokumentu, sami paneli bi fizički prekrivali više od 301.000 kvadratnih metara. Kada se tome dodaju trafostanice, pristupni putevi i ostala infrastruktura, ukupno zauzeta površina dostiže oko 370.000 kvadratnih metara.

Planirano je 17 internih trafostanica 35/0,8 kilovolti, glavna visokonaponska stanica koja bi zauzela oko 18.000 kvadratnih metara i mreža unutrašnjih puteva duga približno deset kilometara. To više nije postavljanje nekoliko redova panela na beznačajnoj ledini, već veliki elektroenergetski kompleks koji trajno mijenja reljef, namenu i izgled prostora.

Posebno pitanje otvara neslaganje između dokumenata. U građevinskoj dozvoli navedeno je 91.156 panela pojedinačne snage 720 vati, dok se u elaboratu pominje čak 103.116 panela. Razlika iznosi 11.960 panela.

Pored toga, 91.156 panela snage 720 vati daje približno 65,63 megavata nominalne snage panela, dok se projekat vodi kao elektrana maksimalne priključne snage 67 megavata. Razlika između jednosmjerne instalisane snage panela i dozvoljene priključne snage može imati tehničko objašnjenje, ali javnost ima pravo da zna koja je konačna verzija projekta, koliko će panela zaista biti postavljeno i na osnovu kojih parametara je procenjivan uticaj na životnu sredinu.

Ne može jedan broj panela biti predmet ekološke analize, a drugi završiti u građevinskoj dozvoli, bez jasnog i javno dostupnog objašnjenja šta je u međuvremenu promijenjeno.

Elaborat priznaje ono što institucije pokušavaju da umanje

Najznačajniji dio dokumentacije odnosi se na vizuelni i ambijentalni uticaj elektrane. U elaboratu se najprije pokušava umanjiti značaj intervencije ocjenom da paneli imaju malu visinu i neutralnu boju.

Samo nekoliko pasusa kasnije, međutim, autori priznaju da će elektrana trajno promeniti postojeće vizure, da će se tehnička struktura snažno razlikovati od prirodnog pejzaža i da će biti vidljiva sa više tačaka, uključujući saobraćajnicu koja vodi ka Manastiru Ostrogu i okolne turističke objekte.

U dokumentu se vizuelni uticaj projekta ocjenjuje kao „srednji do visok”. Navodi se i da će najbliže domaćinstvo biti udaljeno manje od deset metara od panela.

Time je suštinski oborena tvrdnja da je riječ o nevidljivom ili ambijentalno neutralnom objektu. Elektrana će biti vidljiva upravo ljudima koji prolaze putem ka Ostrogu, mještanima koji žive uz lokaciju i gostima turističkih i ugostiteljskih objekata čije poslovanje neposredno zavisi od ostroške svetinje.

Sam elaborat beleži da se veliki dio stanovništva Bogetića bavi izdavanjem smještaja posjetiocima Manastira Ostroga, kao i ugostiteljstvom, prodajom suvenira, poljoprivredom i pčelarstvom. U blizini su restorani i turistički objekti koji žive od puta ka manastiru. Ipak, zaključak o raspoloženju mještana izveden je na osnovu razgovora sa svega desetak predstavnika domaćinstava, na udaljenosti od 30 do 200 metara od zahvata, pri čemu autori priznaju da nisu uspjeli da razgovaraju sa svima.

To nije sveobuhvatno izjašnjavanje lokalne zajednice. To nije referendum, nije ozbiljna sociološka analiza, niti dokaz da su stanovnici bili potpuno obavešteni o dimenzijama projekta, broju panela, trafostanicama, dalekovodu, građevinskom saobraćaju i trajnoj promjeni pejzaža.

Ostrog je blizu kada donosi prihod, a daleko kada mu treba zaštita

Najveća protivrječnost elaborata nalazi se u načinu na koji je tretiran Manastir Ostrog.

Kada se opisuje turistički i privredni potencijal Bogetića, u dokumentu se ističe da se manastir nalazi u neposrednoj blizini, da predstavlja dodatni podsticaj razvoju i da Bogetići mogu biti turistički punkt na putu ka Ostrogu.

Kada se, međutim, procjenjuje uticaj na kulturna dobra i njihovo okruženje, isti dokument zaključuje da u bližem i širem okruženju nema kulturno-istorijskih dobara na koja bi projekat mogao uticati.

Drugim riječima, Ostrog je dovoljno blizu kada treba objasniti turistički značaj Bogetića, ali postaje nevidljiv kada treba procjeniti uticaj više od sto hektara panela, puteva, trafostanica i visokonaponskih postrojenja na duhovni i pejzažni ambijent svetinje.

Taj pristup nije samo nelogičan već pokazuje fundamentalni nedostatak procjene. Zaštita kulturne baštine ne završava se na katastarskoj granici manastirskog imanja. Savremena zaštita podrazumeva i očuvanje kulturnog pejzaža, pristupnih pravaca, vizuelnih koridora, tradicionalnog ambijenta i prostora iz kojeg se spomenik doživljava.

Elaborat, pri tome, u drugom djelu pominje groblje i Crkvu Svetog Nikole u Bogetićima, za koju navodi da ima duhovni i tradicionalni značaj za stanovništvo. I taj podatak je u očiglednoj napetosti sa kasnijim zaključkom da u okruženju projekta nema kulturnih dobara vrednih posebne analize.

U neposrednoj blizini, na oko 400 metara od najjužnijeg dijela projektnog područja, nalazi se i Park prirode „Reka Zeta”. To je dodatni razlog zbog kojeg se ovaj zahvat nije smeo posmatrati samo kroz formalno pitanje da li su paneli postavljeni unutar granice zaštićenog područja.

Saobraćaj, požari i elektronski otpad

Dokumentacija pokazuje da će tokom izgradnje biti povećana frekvencija teških vozila na lokalnim putevima koji vode od magistrale preko Bogetića ka Manastiru Ostrogu.

Elaborat upozorava na moguća kašnjenja, povećan rizik od saobraćajnih nezgoda i oštećenje lokalne putne mreže uslijed kretanja kamiona i građevinske mehanizacije. To je posebno važno u danima velikih crkvenih praznika, kada se ka Ostrogu kreću hiljade ljudi, često pješke.

U dokumentu se navodi i rizik od požara zbog suve trave, žbunja i drugog lako zapaljivog materijala, kao i mogućnost izlivanja goriva i transformatorskog ulja u slučaju akcidenta.

Još je upečatljivije priznanje da Crna Gora trenutno nema odgovarajuće rješenje za odlaganje i reciklažu velikog broja solarnih panela nakon isteka njihovog vijeka, procijenjenog na 20 do 30 godina. Sam elaborat upozorava da bi taj problem mogao dodatno ugroziti životnu sredinu.

Istovremeno, postrojenje je predviđeno kao gotovo potpuno automatizovano, bez stalnog prisustva većeg broja zaposlenih. To znači da lokalna zajednica, nakon završetka izgradnje, ne može očekivati značajan broj trajnih radnih mjesta koji bi mogao biti predstavljen kao kompenzacija za promjenu prostora i gubitak dijela turističkog ambijenta.

Privatni projekat sa povlasticama objekta od opšteg interesa

Zbog snage veće od pet megavata i priključenja na visokonaponsku prenosnu mrežu, elektrana je proglašena objektom od opšteg interesa.

Taj status je omogućio da građevinsku dozvolu izda državno ministarstvo i da investitor bude oslobođen naknade za građenje. Tako privatni proizvodni projekat dobija povlastice koje zakon vezuje za javni interes, dok se pitanja dobiti, vlasništva, prodaje električne energije i budućeg prenosa udjela u kompaniji zadržavaju u privatnoj sferi.

Skupština opštine Nikšić je 21. i 22. aprila 2026. godine dala saglasnost „TM investu” za zasnivanje stvarne službenosti na parcelama kojima raspolaže Opština. Odluka je ovjerena kod notarke Andrijane Vukčević, dok je Direkcija za imovinu Opštine Nikšić donela akt koji se odnosi i na naknadu za službenost.

Koliki je iznos te naknade, na koliko godina je službenost uspostavljena, koje su površine obuhvaćene i da li je cijena utvrđena na osnovu nezavisne tržišne procjene, ne vidi se iz građevinske dozvole.

U rješenju se samo za parcelu 1822/2 KO Bogetići izričito navodi da je u vlasništvu „TM investa” u obimu 1/1. Za preostale parcele organ se poziva na katastarske listove, prava službenosti i drugu dokumentaciju, ali javnost iz same dozvole ne može da vidi kompletnu strukturu vlasništva, tereta i prava korišćenja.

Cijeli lanac odobrenja mora da odgovori

Pored ministra Radunovića i službenika Ministarstva, u lancu koji je omogućio projekat nalaze se Agencija za zaštitu životne sredine, Crnogorski elektroprenosni sistem, Uprava za saobraćaj, Uprava za vode, Direktorat za zaštitu i spasavanje MUP-a, Sekretarijat za komunalne poslove i saobraćaj Opštine Nikšić, opštinska Direkcija za imovinu i Skupština opštine Nikšić.

Glavni projekat potpisao je vodeći projektant Vladimir Ivanović, diplomirani inženjer elektrotehnike, dok je kao projektantska kuća u rješenju navedena „Lee Consult S.E.” DOO Novi Sad, dio stranog društva u Podgorici.

Reviziju je vodio Dejan Vojinović, diplomirani inženjer elektrotehnike, u ime kompanije „V&V Projekat Podgorica”. Izvještaj o pozitivnoj reviziji elektronski je potpisan 26. maja 2026, a zahtjev za građevinsku dozvolu podnijet je već narednog dana.

Stepen pravne odgovornosti svakog od učesnika nije isti i mora se utvrđivati prema konkretnim nadležnostima. Ali niko ko je potpisao, odobrio, revidirao ili dao saglasnost ne može biti izuzet od pitanja da li je uopšte ozbiljno razmotren uticaj projekta na ambijent Ostroga.

Nije dovoljno reći da su formalni uslovi ispunjeni. Zakonitost jednog potpisa ne znači automatski da je odluka razumna, odgovorna i u skladu sa dugoročnim javnim interesom.

Mitropolija i pitanje blagoslova

Posebnu težinu ima uloga Mitropolije crnogorsko-primorske, pod čijom se duhovnom jurisdikcijom nalazi Manastir Ostrog. Ostrog je i na zvaničnom sajtu Mitropolije naveden među njenim muškim manastirima, a mitropolit Joanikije u njemu služi i vrši arhipastirsku dužnost.

Prema informacijama kojima raspolaže redakcija „Politike”, projekat je dobio i blagoslov Mitropolije crnogorsko-primorske. Pisani akt ili javno saopštenje o tom blagoslovu ne nalazi se, međutim, u dokumentaciji koju je redakcija imala na uvid.

Prema istim saznanjima, više osoba upozorilo je Njegovo visokopreosveštenstvo mitropolita Joanikija na posledice izgradnje tako velikog elektroenergetskog kompleksa u ambijentu koji se prirodno, duhovno, turistički i ekonomski oslanja na Ostrog. Mitropolit je, kako je redakciji prenijeto, svoj stav obrazložio time da ne želi da se miješa u poslove države i da vjeruje da država zna šta radi.

Upravo takav odgovor, ukoliko je vjerno prenet, ne može zatvoriti pitanje odgovornosti Crkve. Ovde nije riječ o miješanju u izbor poreske stope, trasu gradskog kolektora ili kadrovsku politiku jednog ministarstva. Riječ je o očuvanju ambijenta jedne od najvećih svetinja Srpske pravoslavne crkve.

Crkva ne može biti nadležna samo onda kada se svetinji prilaže, kada se oko nje okuplja narod i kada se govori o njenom duhovnom značaju, a nenadležna kada se njen pejzaž i pristupni prostor pretvaraju u industrijsku energetsku zonu.

Mitropolija zato duguje javnosti jasan odgovor: da li je blagoslov zaista dat, ko ga je tražio, na osnovu koje dokumentacije, da li je konsultovano bratstvo Manastira Ostroga i da li je neko unutar Crkve nezavisno proučio vizuelne, ekološke, saobraćajne i duhovne posledice projekta.

Posle Lovćena, pitanje Ostroga

Poslije rušenja Njegoševe kapele na Lovćenu, za veliki dio naroda u Crnoj Gori Ostrog je ostao najsnažniji vidljivi simbol njenog pravoslavnog i srpskog duhovnog identiteta.

Lovćen je oskrnavljen političkom i ideološkom intervencijom. Ostrog sada može biti oskrnavljen pod zastavom energetske tranzicije, administrativnih saglasnosti i privatne investicije.

Niko razuman nije protiv obnovljivih izvora energije. Ali solarna elektrana nije vrijednost sama po sebi, nezavisno od mjesta na kojem se gradi. Nijedna država koja poštuje sopstveno nasleđe ne postavlja industrijske komplekse tamo gdje će oni trajno izmijeniti prilaz, vizuru i doživljaj njene najznačajnije svetinje samo zato što je investitor uspio da sakupi potrebne potpise.

Dokumentacija za „Bogetiće” ne otklanja sumnje. Ona ih umnožava. U njoj se razlikuju brojevi panela, priznaje se srednji do visok vizuelni uticaj, potvrđuje vidljivost sa puta ka Ostrogu, bilježi blizina kuća i turističkih objekata, najavljuje deset kilometara internih puteva i istovremeno tvrdi da kulturna dobra neće biti ugrožena.

Ovo je pitanje odnosa države Crne Gore, lokalne vlasti, investitora, stručnih službi i same Mitropolije prema Ostrogu. Potpisi su stavljeni. Pečati su udareni. Ali javna, moralna i istorijska odgovornost tek počinje.