U odnosu na kraj jula promijenio se stav Ministarstva javne uprave, kao predlagača, koji je prihvatio amandmane poslanika Nove Dejana Đurovića, Artana Čobija (Albanska alternativa), Ilira Čapunija (Albanska alijansa) i Amera Smailovića (Bošnjačka stranka), kojim se značajno snižavaju kriterijumi za dobijanje statusa grada. Upravo status grada unio je najviše polemike oko ovog zakona jer brojne crnogorske opštine, poput Ulcinja, Kotora, Tivta, Budve… nijesu mogle doći do to zvanja. To je do podnošenja ovih amandmana bio isključivi zahtjev poslanika Albanske alijanse Ilira Čapunija. Protiv ovoga su poslanici Pokreta Evropa sad, koji su taj svoj stav saopštili na Odboru za politički sistem, prvosuđe i upravu prije dva dana.

Amandamom Đurovića, Čobija, Čapunija i Smailovića ukida se uslov o fiskalnoj stabilnosti, odnosno da status grada mogu ostvariti samo opštine kod kojih je udio sopstvenih prihoda u ukupnim prihodima u poslednjih pet godina veći i 30 odsto, kao i da organi, posebne i stručne službe nemaju poreskog i drugog duga prema državi kontinuirano dvije godine prije sticanja statusa grada.

Sa druge strane PES je predložio amandman koji je takođe prihvatilo ministarstvo da se ovaj zakon primjenjuje od juna sledeće godine. To praktično znači da do lokalnih izbora u jednom danu sve opštine ostaju u statusu kakvom su i danas, a brojne od njih imaju mnogo problema u funkcionisanju. Da je parlamentarna većina u očiglednom nesaglasju pokazala je sjednica odbora na kojoj su poslanici PES-a direktno zamjerili Marašu Dukaju, ministru javne uprave, da je sve mogao da riješi još u julu kada su već prihvatljivi amandmani o statusu grada.

Poslanik PES-a Vasilije Čarapić kazao je na odboru da je suština postojećeg rješenja da neko ne može dobijati viši status i preuzimati obaveze bez stabilne finansijske pozicije.

“Dakle, to je jedina osnova. Ovdje imamo situaciju da neko može biti i u finansijskim problemima, imati obaveze koje nije regulisao, a pored toga dobiti veći status, samim tim nove obaveze, prava i slično. Na taj način samo pravimo “magareću uslugu” onima koji koriste ova zakonska rješenja za dizanje statusa, a ne vode računa o sopstvenim obavezama. Mislim da time uvodimo princip spržene zemlje – kako ide koja lokalna vlast”, kaže Čarapić.

On je podsjetio poslanike da su nakon preuzimanja vlasti od prethodnog režima zatekli praznu kasu.

“Na državnom nivou, kada je smijenjen režim Mila Đukanovića, ostala je prazna kasa. Prethodna vlast je imala logiku – ne ostavimo im ništa, neka se odmah to raspadne, i finansijski kolaps doživi odmah nakon smjene vlasti. Predviđam da ćemo takvu logiku imati u nekim opštinama, i onda ćemo konstantno da imamo prazne kase, a svi ćemo se boriti za veći status. Zbog toga ne možemo to prihvatiti”, smatra Čarapić.

Tokom rasprave na plenumu Darko Dragović, poslanik PES-a rekao je da podržava ovaj predlog zakona, ali da on predstavlja i svojevrstan balans između načina ostvarivanja zaštite zakonitosti u radu lokalnih zajednica, ali i samostalnosti lokalne samouprave.

” Imamo jedno novo načelo asimetrične decentralizacije. Po prvi put to načelo je inkorporirano u lokalno zakonodavstvo u Crnoj Gori, i ono može da ima i pozitivne i negativne efekte po funkcionisanje lokalne zajednice. To je model upravljanja lokalnim zajednicama gdje iste lokalne zajednice nemaju iste nadležnosti, prava i obaveze”, kaže Dragović.

On ističe da status grada mogu steći opštine kod kojih je udio sopstvenih prihoda u ukupnim prihodima u poslednjih pet godina veći od 30 procenata.

– Jedan znatan dio opština zadovoljava ovaj uslov, jer ipak to je dosta mala granica od 30 odsto sopstvenih prihoda u ukupnom budžetu opštine. Na današnji dan sumnjam da bilo koja opština na teritoriji Crne Gore može da ispuni uslov da nemaju dospjele poreske obaveze prema državi. Ne vidim koje su to koristi i benefiti koje određena lokalna zajednica može da dobije sticanjem statusa grada u odnosu na benefite koje ima u statusu opštine, odnosno u statusu jedinice lokalne samouprave. Zaista su veliki i teški uslovi da jedna jedinica lokalne samouprave stekne uslove za status grada, a suštinski ne dobija ništa. Suštinski može da dobija status, da se zove grad, i po mom mišljenju apsolutno ništa više – kaže Dragović.

Poslanik Nove Dejan Đurović kazao je na odboru da se predloženim amandmanima uklanjaju posebni finansijski kriterijumi za sticanje statusa grada, jer bi njihova primjena mogla dovesti do nejednakog položaja opština i predstavljala prepreku daljoj decentralizaciji kojoj se teži u poslednje vrijeme.

“U uslovima izražene fiskalne i administrativne centralizacije, trenutna finansijska snaga opština ne može biti odlučujući kriterijum za sticanje dodatnih nadležnosti i nije nikakva obaveza prema EU agendi. Upravo prenošenje dodatnih nadležnosti, uz odgovarajuće izvore finansiranja, stvara pretpostavke za povećanje sopstvenih prihoda, efikasnije upravljanje lokalnim resursima i snažniji lokalni ekonomski razvoj. Uslovljavanje decentralizacije prethodno dostignutim nivoima prihoda dovelo bi u povoljniji položaj već finansijski snažnije opštine, dok bi opštinama sa manjim fiskalnim kapacitetom ograničilo mogućnost razvoja i sticanja većeg stepena samostalnosti. Zbog toga smo odlučili da propisivanje ovakvih kriterijuma predstavlja barijeru razvoja lokalne demokratije, fiskalne i administrativne decentralizacije, i ravnomjernijeg razvoja jedinica lokalne samouprave”, kaže Đurović.

“Danima pričamo o decentralizaciji, o mogućnosti da damo opštinama, neke resurse u svojim rukama, a oni očekuju da će to bolje rasporediti sa novcem nego što bi to uradila država. Da im damo tu mogućnost, a ja očekujem da će oni to voditi domaćinski. Ako ne vode domaćinski, imaju i organi koji to kontrolišu, ima i tužilaštvo, pa neka se o njima pobrinu”, kaže Đurović.

Jedna od amandmana poslanika Đurovića, Čobija, Čapunija i Smailovića koji je prihvatljiv PES-u je smanjenje demografskog kriterijuma za uspostavljanje gradske opštine.

Potpredsjednik Skupštine Crne Gore Mirsad Nurković (BS) kazao da ovo nije običan zakonski tekst koji mijenja administrativne procedure, već direktno utiče na svakodnevni život svakog građanina.

“Ovaj zakon treba da nam omogući veću funkcionalnost rada lokalnih uprava. Svi smo svjesni da je sistem lokalne samouprave već dugo godina u Crnoj Gori opterećen određenim problemima, dakle od hroničnog nedostatka finansija i manje razvijenih opština, preko raznih partijskih kalkulacija i, najbitnije, nedostatka stručnog kadra u lokalnim zajednicama. Da budemo iskreni, i sve češće je do političkih blokada lokalnih parlamenta koji su građane držale kao taoce neodgovornih politika”, rekao je Nurković.

Nurković je ukazao na dobre strane i rizike koje nosi ovaj zakon.

“Moram pohvaliti namjeru predlagača da se konačno uvedu efikasni deblokirajući mehanizmi za rad lokalnih skupština. Odredba kojom se precizira da započeta sjednica mora biti završena u određenom roku smatram vrlo pohvalnim i poželjnim segmentom koji tretira ovaj zakon. Izuzetno je važan fokus na digitalnu transformaciju lokalnih uprava i smatram to nešto što će biti od velike koristi, ali i veliki izazov za mnoge lokalne uprave, upravo zbog trenutne nemogućnosti da obezbijede kvalitetne kadrove u tom segmentu. Moramo pozdraviti napore usmjerene ka jačanju kapaciteta za povlačenje sredstava iz evropskih fondova. Najveća bojazan koju imam odnosi se na tanku liniju koja je između zakonite kontrole i pretjerane centralizacije, odnosno zadiranje državne vlasti u autonomiju lokalnih samouprava. Svaka namjera izvršne vlasti da pod plaštom “uvođenja reda” olakša proceduru raspuštanja lokalnih parlamenta nosi ogroman rizik od političke zloupotrebe. Dakle, ja ovo vidim kao mogućnost zloupotrebe. Drugi ozbiljan problem jeste finansijska održivost i kadrovski kapacitet manjih opština. Postavlja se pitanje sa kojim novcem i sa kojim ljudima će lokalne uprave, manje razvijene, moći da odgovore svim onim zadacima”, kazao je Nurković.