Odgovor Dragutinu Papoviću istoričaru iz Donjih Kazanaca (Republika Srpska), rođenom u Vrbasu

Tvrdnja da su ratni ciljevi Crne Gore 1876. bili isključivo državni ne pada na dokumentima koje joj suprotstavlja srpska istoriografija, nego na disertaciji istoričara koga Dragutin Papović u svom tekstu navodi kao najveći autoritet (sa čime se ne slažemo) za politiku knjaza Nikole.

Dragutin Papović tvrdi da su ratni ciljevi Crne Gore 1876. bili isključivo državni, da je svesrpska retorika toga doba bila puka ideologija i ratna propaganda, i da se bitka na Vučjem dolu može tumačiti samo u okviru crnogorske državne istorije. Prvi dio tvrdnje nije sporan: Crna Gora jeste ratovala za proširenje teritorije i za međunarodno priznanje nezavisnosti. Sporna je jedna riječ: „isključivo“.

Zanimljivo je da kao svjedoka za tu tvrdnju Papović zove samoga Živka Andrijaševića, nazivajući ga najboljim poznavaocem nacionalne i državne politike knjaza Nikole. Poziv je umjestan. Samo ga valja prihvatiti do kraja.

Andrijašević je doktorsku disertaciju Državna ideologija Crne Gore 1878-1918 odbranio na Filozofskom fakultetu u Beogradu jula 2003, a objavio je 2017. kao knjigu Crnogorska ideologija 1860-1918, uz napomenu da najveći dio knjige čini upravo rukopis disertacije i da su naknadno prikupljeni izvori njene zaključke dodatno potvrdili. U tom tekstu državni ciljevi Crne Gore formulisani su ovako.

Budući da su Crnogorci slobodan dio srpskog naroda, a Crna Gora istorijski dio nekadašnjeg Srpskog Carstva, krajnji cilj državne politike Crne Gore bilo je potpuno oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda. To je bila nacionalna misija na koju je Crna Gora obavezana „istorijskim amanetom“, a narod ju je poistovjećivao sa osvetom Kosova i obnavljanjem Dušanovog carstva. Na istoj stranici stoji i da su Crnogorci upravo od knjaza Nikole naučili da im je najvažniji cilj ujedinjenje srpskog naroda.

To nije usamljeno mjesto. Andrijašević piše da su se politički ciljevi Crne Gore temeljili na mitu o neprekinutoj slobodi i na crnogorskom nacionalnom elitizmu, te da je borba za okolne teritorije postala borba za oslobađanje djelova Srpskog Carstva i ujedno osveta Kosova, a da je knjaz Nikola u svojim pjesmama pozivao u borbu za obnovu Carstva i za oslobođenje čitavog srpskog naroda. Piše da je državna ideologija bila usmjerena na dokazivanje crnogorskog predvodništva, odnosno pijemontizma, i najvećih zasluga Crne Gore i njenoga gospodara za borbu srpskog naroda za oslobođenje i ujedinjenje. Piše da je Crna Gora državne aspiracije temeljila na istorijskom pravu, tražeći ono što je nekad pripadalo Srpskom Carstvu, odnosno sve oblasti u kojima srpski narod živi. Piše da je glavna smetnja tim planovima bila Austrougarska, koja je namjeravala spriječiti ujedinjenje dviju srpskih država. I piše, najsažetije, da su crnogorski politički ciljevi u suštini bili politički ciljevi cjelokupnog srpskog naroda.

Ponajvažnije je ono što Andrijašević rekonstruiše kao računicu knjaza Nikole. Istjerivanju Turske s Balkana slijedilo bi pripajanje srpskih zemalja slobodnim srpskim državama, Srbiji i Crnoj Gori. Tako bi nastale dvije velike srpske države koje se međusobno graniče. Potom bi slijedilo njihovo ujedinjenje po načelu jedan narod, jedna država, a otvoreno bi ostalo samo pitanje dinastije, na što je knjaz Nikola imao svoj odgovor.

Teritorijalno proširenje je, dakle, prva etapa ujedinjenja, a ne njegova alternativa. Iz teze da su ratni ciljevi bili državni ne slijedi da su bili isključivo državni, jer je po istom autoru najdalekosežniji državni cilj upravo i bilo ujedinjenje. Papović citira Andrijaševića protiv Andrijaševića.

Ideja o srpskom ujedinjenju starija je knjaza Nikole

Vladika Petar I uputio je 1807. ruskom imperatoru plan o obnovi slavenosrpskog carstva, čije bi jezgro bila Crna Gora, a pridružile bi joj se Podgorica, Boka kotorska, Hercegovina i Dalmacija, dok bi prijestonica bio Dubrovnik. Taj plan geografski izlazi iz svakog mogućeg crnogorskog okvira, a slat je velikoj sili od koje se očekivala zaštita, u istom času kad je Cetinje uspostavljalo vezu sa voždom Karađorđem.

Njegoš svoje najznačajnije djelo nije posvetio nijednom crnogorskom vladaru ni bici, nego prahu „oca Srbije“, Karađorđu, onome koji je „iz mrtvijeh Srba dozva, dunu život srpskoj duši“. Time crnogorsku istoriju svjesno ugrađuje u jednu širu povjesnicu.

Najtvrđi dokument jeste tajni ugovor knjaza Nikole i kneza Mihaila Obrenovića od 23. septembra 1866. U uvodu se govori o žalosnom stanju srpskog naroda u Turskoj i o zajedničkom radu na njegovom oslobođenju i ujedinjenju, a knjaz Nikola prima obavezu da se, u slučaju ujedinjenja dviju država, odrekne prijestola u korist kneza Mihaila. Vladar koji potpisuje da će, u slučaju uspjeha, predati krunu, ne vodi politiku u kojoj je ujedinjenje tek propagandni omot. Tek poslije ubistva kneza Mihaila Nikola će smatrati da ugovor gubi važnost, što znači da se promijenila prilika, a ne načelo.

Godinu dana poslije tog ugovora nastala je pjesma „Onamo, ’namo“, koju su savremenici zvali srpskom marseljezom: razoreni dvor „mojega cara“, Prizren kao svojina kojoj se vraća, sveti Dečani, Milošev grob, poziv braći da se spremaju „na srpska polja, na polja bojna“. To je kosovski program u osam katrena, napisan 1867, devet godina prije Vučjeg dola, i to ne za stranu javnost nego za crnogorske glavare.

Kad je 1876. došao čas, ratni proglas crnogorskom narodu knjaz je imao gotov upravo na Vidovdan, tri dana pred objavu rata. U proglasu Hercegovcima iz juna iste godine poziva ih da se, združeni s braćom Crnogorcima, bore za Hercegovinu, koju naziva bogatom riznicom slavnih uspomena velike prošlosti „naše“ i dičnom perjanicom naroda srpskoga. I sama Venecijanska konvencija poziva se na pravo dvojice vladara da oslobode hrišćane, a naročito Srbe, u evropskoj Turskoj.

Država sama o sebi

Iz ovog perioda imamo najvažnije državne akte u kojima su sadržane sledeće odredbe.

Zakonik Danila Prvoga iz 1855, djelo knjaza koji je vladao prije Nikole, u članu 92. kaže da u ovoj zemlji nema nikakve druge narodnosti do jedine srpske i nikakve druge vjere do jedine pravoslavne istočne, te da uprkos tome svaki inoplemenik i inovjerac može slobodno živjeti i uživati istu domaću pravicu kao svaki Crnogorac i Brđanin. Po namjeni je to odredba o pravima manjina, ali pretpostavka na kojoj počiva upisana je u državni zakonik.

Najdalje ide zvanični priručnik Poznavanje zakona, štampan u Kraljevskoj crnogorskoj državnoj štampariji 1914, čiji su autori Živko Dragović, član Državnog savjeta i narodni poslanik, i LJubomir Bakić, ministar pravde u vladi Janka Vukotića. Tu stoji da se naziv „crnogorski narod“ ne može upotrijebiti u smislu narodnosti, jer su Crnogorci po narodnosti Srbi. Stoji i ono što je za našu temu presudnije: da je državna teritorija Crne Gore tek dio onih zemalja u kojima srpski narod živi isključivo ili u većini i koje se sve skupa zovu Srpske Zemlje, te da su od tih zemalja postale dvije nezavisne srpske kraljevine, Crna Gora i Srbija, dok se treći dio nalazi pod Austrougarskom.
To nije opis stanovništva nego definicija državne teritorije kao dijela politički razdijeljene cjeline. Isti program ulazio je i u školske zakone. Zakon o gimnazijama iz 1890. propisuje srpski jezik i istoriju, opštu i srpsku; zakoni o narodnijem školama iz 1907. i 1911. određuju da škola širi srpsku pismenost, državni Zemljopis iz 1899. i 1911. uči đaka trećega razreda da je svaki Srbin u Crnoj Gori dužan ljubiti sve srpske zemlje u kojima žive oslobođena i neoslobođena braća. Ako je svesrpski program bio samo propaganda za spoljnu upotrebu, ostaje pitanje zašto ga je država ugrađivala u nastavni plan za djecu od devet godina, decenijama poslije Berlinskog kongresa.

Vučji do u riječima samoga knjaza

Godine 1903, nad grobom vojvode Petra Vukotića, jednog od četvorice komandanata kojima i Papović pripisuje pobjedu, knjaz Nikola je održao besjedu koju je Glas Crnogorca objavio u cijelosti. U njoj se sjeća upravo toga jutra, kako je vojvoda iskraj knjaževa šatora bacio pušku na rame i orlovski povikao svojima da pođu za njim. Odmah zatim dolazi rečenica: „Kao oni jadni pod Kosova mučenici! Katunjani jezgra Crne Gore, kao što je Crna Gora ponos cijeloga Srpstva!“ A oslovi ga ovako: „S Čeva ravna Srpska Vojevodo!“

Nema tu ratne propagande, nema Velike istočne krize, nema publike koju treba zadobiti. Imamo vladara koji, u miru i u žalosti, vučedolsko jutro samome sebi objašnjava kosovskim zavjetom.

Odricanje koga nije bilo

Papović završava tvrdnjom da se kralj Nikola 1918. sam odrekao svoga političko-propagandnog srpstva. Protiv toga stoji ono što je njegova vlastita vlada štampala. Državni kalendar Kraljevine Crne Gore za 1918, izdanje kraljevskog ministarstva u izgnanstvu, vodi Svetoga Savu kao prvoga arhiepiskopa srpskoga i posvećuje prilog pedesetogodišnjici pjesme „Onam’, onamo!“, koju naziva srpskom marseljezom. Glas Crnogorca, službeni organ Kraljevine u Nejiu kod Pariza, objavljuje 1919. pismo Krsta Zrnovog Popovića da je Crna Gora ona zemlja đe se sačuvala iskra slobode Srbinove, a 24. septembra 1920. piše da će, čim se Crna Gora vaspostavi, mitropolit pećki biti proglašen za patrijarha cjelokupne srpske pravoslavne crkve i da se toga prava Crna Gora nikada neće odreći. Ni u izgnanstvu, ni u sukobu s Beogradom, ni u listu koji je vodio kampanju protiv načina na koji je ujedinjenje izvedeno, crnogorska državna strana ne napušta srpsko ime.

Ćutanje nije dokaz

Središnji Papovićev dokaz jeste to što u Venecijanskoj konvenciji nema pomena ujedinjenja. Ali Konvencija nastaje u sasvim drugačijoj konstelaciji od ugovora iz 1866: uz izričito protivljenje Austrougarske i uz krajnju rezervisanost Rusije, u času kad je svaka najava veće srpske države značila diplomatski poraz prije prvog metka. Razgraničenje interesnih sfera bilo je uslov da se uopšte zarati. Iz toga što dva vladara nijesu u pisani akt unijela ono što im velike sile ne bi dopustile ne slijedi da to nijesu željeli već slijedi da su znali šta se smije napisati.

Šta se može priznati

Tačno je da Crna Gora poslije Vučjeg dola nije nastavila prodor u Hercegovinu i da je u Berlinu tražila teritoriju i priznanje. Tačno je i da je knjaz stavio ustanak pod svoju komandu i potiskivao uticaj Srbije. Ali to su činjenice o ograničenjima i o suparništvu unutar istog pokreta. Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine bila je odlučena prije nego što je saopštena, i knjaz je, kao svaki trezven državnik, prestao trošiti ljude na ono što se više nije moglo dobiti. Suparništvo Cetinja i Beograda oko toga ko će voditi oslobođenje nije dokaz da su vodili različite ratove, nego dokaz da su se takmičili za isto prvjenstvo.

Zaključak

Bitka na Vučjem dolu pripada crnogorskoj državnoj istoriji. Ona istovremeno pripada i istoriji srpskog oslobodilačkog pokreta, i ta dva konteksta u XIX vijeku nijesu bila u suprotnosti ni za koga u tom vremenu, uključujući i interpretaciju istoričara na koga se Papović poziva, u dijelu opusa koji je Papović prećutao. NJihovo pretvaranje u suprotnost, djelo je interpretacija ovih procesa u XX i XXI vijeku.