„Riječ je o mnogobrojnim nezavisnim mrežama koje sarađuju kada im odgovara, posebno kod velikih pošiljki droge, ali u osnovi su odvojene organizacije. Kriminalne grupe funkcionišu kao multinacionalne korporacije. Postoje posrednici, koordinatori transporta, finansijeri i lokalni operativci”, objašnjava u pisanom odgovoru za BBC na srpskom.

‘Balkanski kartel’ ponovo je zavladao medijskom scenom poslije nedavne velike međunarodne akcije kada je u Crnoj Gori uhapšeno 11 ljudi, među kojima i navodno „jedan od njegovih vođa”.

“Pao” i jedan od vođa balkanskog kartela – U Podgorici uhapšen Svetislav Filipović

Međutim, Evropska policijska služba (EUROPOL) ga ne naziva „jednim od vođa”, već kaže da je riječ o „osobi od velikog značaja” za kriminalnu mrežu.

„Takvi ljudi i njihove organizovane kriminalne aktivnosti predstavljaju rizik po dvije ili više država članica EU. On može da igra ključnu ulogu u operacijama kriminalne mreže, ne nužno kao vođa, ali može, na primjer, da bude logističar, finansijer ili ‘perač novca'”, objašnjava Tomas Kirhberger, portparol EUROPOL-a, u pisanom odgovoru za BBC na srpskom.

Kriminalnu grupu čini troje ili više ljudi koji djeluju tokom određenog vremenskog perioda, počinivši jedno ili više teških krivičnih djela kako bi direktno ili indirektno stekli finansijsku korist, definicija je Konvencije Ujedinjenih nacija protiv međunarodnog organizovanog kriminala.

Članovi kriminalnih mreža povezanih sa regionom Zapadnog Balkana porijeklom su iz bivših jugoslovenskih republika: Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Srbije i Crne Gore, i veoma su prisutni u Latinskoj Americi, ukazuje Kirhberger.

„Tamo koriste mogućnost za korupciju u ključnim lukama i brodarskim kompanijama i tako potpuno kontrolišu snabdijevanje kokainom. Neke od ovih grupa su specijalizovane i/ili u velikoj mjeri uključene u prekomjerno nasilje, profesionalne otmice i pogubljenja, korupciju, pranje novca, trgovinu oružjem i eksplozivom i falsifikovanim dokumentima”, piše Kirhberger u odgovoru.

Ratovi 1990-ih, korupcija, ekonomske i političke sankcije, umiješanost zvaničnika u ilegalne aktivnosti i odsustvo transparentnosti i saradnje među lokalnim i svjetskim institucijama pretvorile su Balkan u jedan od najvažnijih epicentara međunarodnog organizovanog kriminala, piše politikolog Dušan Stanković u studiji Mala crna knjiga o organizovanim kriminalnim grupama na Zapadnom Balkanu.

Moć, domet i otpornost

Najuticajnije kriminalne grupe danas rade globalno, kontrolišu ključne rute i čvorišta, brzo se prilagođavaju poslije hapšenja ili gubitaka, oslanjajući se na pouzdane mreže i često korupciju, objašnjava profesor Nikaso.

„Grupa koja je dobro povezana, finansijski jaka i teško ju je razbiti smatra se velikom”, kaže Nikaso, koji godinama istražuje djelovanje dvije ozloglašene italijanske mafijaške organizacije – Ndrangeta i Koza Nostra.

Ključni igrači u trgovini kokainom širom Evrope su članovi kriminalnih mreža, porijeklom sa albanskog govornog područja, koje kontrolišu isporuku droge na ulicama mnogih gradova i dostavljaju pošiljke iz Latinske Amerike do luka poput Antverpena i Roterdama, ukazuje Nikaso.

„Široko je rasprostranjeno vjerovanje da su albanske kriminalne mreže popunile prazninu koju je ostavila takozvana Mokro mafija, holandsko kriminalno podzemlje kojim vladaju ljudi porijeklom iz zemalja Magreba u Africi”, dodaje.

Poslije pada komunizma, „Albanija je, zajedno sa zemljama bivšeg Sovjetskog Saveza, doživjela dramatičan porast organizovanog kriminala”, objašnjava Alesandro Ford, istražitelj stručne grupe InsightCrime.

„Albanski kriminalni klanovi su švercovali sve”, od heroina i oružja do cigareta i ljudi, ukazuje on.

U protekle dvije decenije i više, Albanci su uspostavili kontakte i sa kartelima i grupama za trgovinu drogom u latinoameričkim zemljama poput Kolumbije, Ekvadora, Meksika i Perua, kaže Ford.

Ne može se sa sigurnošću reći koliko je kriminalnih grupa na Balkanu jer nisu fiksne, već promjenljive strukture koje se razvijaju, ukazuje Nikaso.

• Srbija i Crna Gora

„Balkanski El Čapo”

Tako je argentinski portal Infobae još 2014. godine opisao Darka Šarića, uporedivši ga sa zloglasnim meksičkim kriminalcem Hoakinom Guzmanom, poznatijim kao El Čapo, koji služi doživotnu kaznu zatvora.

Otkako se Šarić, kojeg mediji opisuju kao „jednog od najvećih narko bosova na Balkanu”, predao srpskim vlastima 2014, protiv njega se vodi nekoliko sudskih postupaka, a donijeta je i jedna pravosnažna presuda.

Šarić je negirao sve optužbe, a trenutno izdržava 15-godišnju kaznu zatvora.

Još jedna kriminalna grupa koju su u Srbiji, kako navodi tužilaštvo, predvodili Veljko Belivuk i Marko Miljković, tereti se za sedam ubistava, otmice, trgovinu drogom, silovanje, nezakonito držanje i nošenje oružja.

Svi optuženi su negirali krivicu, sem trojice osumnjičenih članova koji su ranije priznali zločine u zamjenu za status svjedoka saradnika i blažu kaznu.

Postupci su i dalje u toku.

Najdugovječniji, vjerovatno i najmoćniji klan sa Balkana, čiji članovi više od dvije decenije švercuju kokain iz Južne Amerike u Evropu jeste ‘Grupa Amerika’, o kojoj se i danas malo zna, pisao je istraživački portal KRIK.

U Srbiji i Crnoj Gori, ali i drugim evropskim zemljama, već više od decenije traje brutalni sukob Škaljarskog i Kavačkog klana, nazvanih po naseljima u crnogorskoj opštini Kotor, udaljenih tek nekoliko kilometara.

U proteklih godinu dana u Španiji je uhapšeno više državljana Srbije, članova različitih kriminalnih grupa, a zaplijenjene su velike količine droge, oružja i novca.

• Bosna i Hercegovina

Procjenjuje se da u ovoj bivšoj jugoslovenskoj republici djeluje oko pet do 10 kriminalnih grupa, a najčešće se u medijima pominje klan Tito i Dino.

Njegov navodni vođa Edin Gačanin Tito je u Holandiji u odsustvu osuđen na sedam godina zatvora za šverc dvije i po tone kokaina i proizvodnju oko 400 kilograma sintetičke droge.

U martu 2025. uhapšen je u Dubaiju, ali prema pisanju KRIK-a još nije izručen holandskim vlastima.

Klan je, prema podacima EUROPOL-a, do 2020. godišnje u Evropu slao 50 tona kokaina, kupujući drogu u Peruu i u drugim zemljama Južne Amerike.

„Ključno je da (ove kriminalne grupe) prežive poremećaje – kada uhapse vođe, organizacija se prilagođava i nastavlja dalje”, ukazuje profesor Nikaso.

Izazovi u eri društvenih mreža

Napredak tehnologije doneo je nove metode komunikacije kriminalnih grupa, ali u korak ih slijede i oni koji ih gone.

Aplikacija Skaj omogućava samo pošiljaocu i primaocu da pročitaju sadržaj razmijenjenih poruka, ali su srpske bezbjednosne službe ušle u trag ovoj komunikaciji i dešifrovanjem sadržaja, uhapsili pripadnike Belivukovog klana.

„Istražitelji mogu da iskoriste digitalne tragove, ali najsofisticiranije mreže su prešle na šifrovane platforme i kodiranu komunikaciju. Mnoge ključne odluke se i dalje donose oflajn, a tehnologija je povećala ulog objema stranama”, objašnjava Nikaso.

Čak i kada dođe do hapšenja, mreže su često netaknute, jer je prekidanje finansijskih tokova jednako važno kao i presretanje droge, a daleko složenije, ukazuje.

„Zaplijene na terenu mogu da zaustave pošiljku, a praćenje i rasklapanje ilegalnog kapitala zahtijeva motrenje novca kroz slojeve lažnih kompanija, of-šor računa i profesionalnih posrednika osmišljenih da prikriju njegovo porijeklo. Korupcija ostaje glavna prepreka, slabeći institucije iznutra”, upozorava Nikaso.

‘Korupcija ometa borbu protiv kriminala’

Procjena prijetnje od teškog i organizovanog kriminala (SOCTA – Serious and Organized Crime Threat Assessment) u Srbiji se radi posljednjih desetak godina u okviru procesa pridruživanja EU.

Na osnovu procjene se donose relevantne strateške i logističke odluke kako bi se unaprijedili kapaciteti bezbjednosnih i pravnih službi u sprovođenju zakona.

Iako je uočen napredak država Balkana u saradnji sa evropskim agencijama kroz zajedničke operacije, korupcija i institucionalni nedostaci i dalje ometaju suzbijanje kriminala, upozorava Nikaso.

Srbija je na 41. mjestu od 44 analizirane evropske države, pokazuje izvještaj o Globalnom indeksu organizovanog kriminala za 2025. godinu..

„Ključnu ulogu u pejzažu organizovanog kriminala imaju državni akteri, a korupcija unutar državnih institucija olakšava i nezakonite finansijske transakcije i štiti kriminalne poslove”, ukazuju autori izvještaja o nivou kriminala i otpornost na organizovani kriminal. Srbija ostaje jedno od glavnih čvorišta krijumčarenja na Zapadnom Balkanu, a visoki državni zvaničnici povezivani su s ozloglašenim figurama iz svijeta organizovanog kriminala”, tvrde oni.

Samo su Rusija, Ukrajina i Italija lošije rangirane od Srbije, Bosna i Hercegovina je na 6. mjestu, a Crna Gora na desetom.

„Za kriminalne mreže, finansijski sistemi su i štit i motor: oni omogućavaju da se profit ponovo uloži, pere i reintegriše u legalnu ekonomiju, što znatno otežava njihovo otkrivanje i razbijanje”, ukazuje Nikaso.

Stoga je ciljanje imovine često najefikasniji, ali i najzahtjevniji front u borbi protiv organizovanog kriminala.

„U Evropi se zaplijeni manje od jedan odsto ilegalno stečene imovine. Borba se nastavlja, ali je pobjeda još daleko”, zaključuje italijanski stručnjak.