Sveobuhvatno istraživanje o vršnjačkom nasilju, nasilju na internetu i nasilju u školama u Crnoj Gori, sprovedeno među zaposlenima, roditeljima i učenicima, otkriva složenu sliku školskog okruženja – između osjećaja relativne sigurnosti i rastuće zabrinutosti zbog novih oblika nasilja.

Podaci prikupljeni od 1.025 zaposlenih u osnovnim i srednjim školama pokazuju da 79,8 odsto njih smatra da nasilje postoji, ali ga uglavnom procjenjuju kao rijetko ili povremeno. Samo oko tri odsto zaposlenih vidi nasilje kao čestu pojavu.

„Ozbiljni i kontinuirani oblici nasilja ne doživljavaju se kao dominantni u školskom životu“, navodi se u analizi.

Istovremeno, percepcija nasilja direktno utiče na doživljaj školske klime. Zaposleni koji nasilje vide kao rijetko znatno češće ocjenjuju atmosferu u školi kao pozitivnu, dok oni koji ga smatraju učestalijim češće ukazuju na lošiju atmosferu.

Uprkos tome što se nasilje dominantno doživljava kao sporadično, 44,7 odsto zaposlenih smatra da ga danas ima više nego prije pet godina.

„Ovaj nalaz ukazuje na snažan subjektivni osjećaj pogoršanja situacije“, ističe se u istraživanju.

Taj osjećaj posebno je izražen među zaposlenima u osnovnim školama i među ženama, što se dovodi u vezu sa većom osjetljivošću na rane oblike nasilja i većom sviješću o problemu.

Verbalno nasilje najčešće, ali često potcijenjeno

Kada je riječ o vrstama nasilja, verbalno i socijalno nasilje dominiraju. Oko 90 odsto zaposlenih navodi da su ismijavanje, vrijeđanje, pogrdna imena i širenje glasina prisutni u školama.

„Ovi oblici nasilja često se ne prepoznaju kao ozbiljni incidenti, već kao dio svakodnevne komunikacije među djecom“, upozorava analiza.

Upravo ta „normalizacija“ predstavlja poseban rizik, jer takvi oblici nasilja mogu imati dugoročne posljedice po mentalno zdravlje i emocionalnu sigurnost djece.

Fizičko nasilje prisutno, ali rjeđe

Fizičko nasilje, iako manje zastupljeno, i dalje je prisutno. Tuče među učenicima prepoznate su kao najčešći oblik i registrovane su u 83,4 odsto škola.

U osnovnim školama dominiraju impulzivni sukobi poput udaranja i guranja, dok su u srednjim školama češći sukobi između učenika iz različitih škola, što ukazuje na kompleksnije društvene dinamike među adolescentima.

Imovinsko nasilje i prisila, poput uništavanja stvari ili prisiljavanja vršnjaka na određena ponašanja, javljaju se rjeđe, ali vandalizam ostaje prepoznat kao problem u velikom broju škola.

Digitalno nasilje

Jedan od najznačajnijih nalaza odnosi se na digitalno nasilje, koje zaposleni prepoznaju kao sve ozbiljniji izazov.

Više od 70 odsto smatra da digitalno nasilje postoji, dok dvije trećine ocjenjuje da je danas izraženije nego prije pet godina.

„Digitalno nasilje se sve više doživljava kao problem podjednako ozbiljan kao i nasilje u realnom prostoru“, navodi se u izvještaju.

Najčešći oblici uključuju neovlašćeno fotografisanje i snimanje, slanje uvredljivih ili prijetećih poruka, kao i isključivanje iz online grupa.

Zaposleni dodatno izražavaju zabrinutost zbog uticaja tehnologije na djecu.

„Većina vjeruje da digitalni uređaji negativno utiču na fizičko i mentalno zdravlje učenika, kao i na njihovo ponašanje i svakodnevno funkcionisanje“, ističe se u analizi.

Zbog toga škole najčešće primjenjuju restriktivne mjere kada je riječ o korišćenju mobilnih telefona.

Ko su žrtve, a ko počinioci nasilja

Prema percepciji zaposlenih, najčešće žrtve nasilja su tiha, povučena i „nepopularna“ djeca.

Više od polovine ispitanika smatra da upravo ova grupa ima najveći rizik, dok gotovo polovina navodi da su djeca nižeg socio-ekonomskog statusa posebno ranjiva.

Kada je riječ o počiniocima, nasilje se ne vezuje za jednu specifičnu grupu.

„Preovladava stav da nasilno ponašanje mogu ispoljavati učenici različitog socio-ekonomskog porijekla i školskog uspjeha“, navodi se u istraživanju.

Iako se dječaci nešto češće percipiraju kao skloniji nasilju, gotovo polovina zaposlenih smatra da oba pola podjednako učestvuju u nasilnim obrascima ponašanja.

Uzroci nasilja van škole

Zaposleni nasilje dominantno povezuju sa spoljnim faktorima i to porodičnim odnosima, vršnjačkim uticajem, društvenim mrežama i medijima.

Školski faktori se rjeđe navode kao uzrok, što može ukazivati na osjećaj ograničenog uticaja škole na šire društvene procese.

„Nasilje se često tumači kao posljedica društvenog okruženja, a manje kao rezultat školskih uslova“, navodi se u analizi.

Nastavnici vjeruju u svoje kompetencije, ali traže dodatnu obuku

Oko 80 odsto zaposlenih smatra da ima dovoljno znanja da prepozna i reaguje na nasilje, ali više od polovine istovremeno ističe potrebu za dodatnim obukama.

Kao glavni izazovi izdvajaju se nedostatak institucionalne podrške, pritisci roditelja i negativna percepcija nastavnika u javnosti.

Uprkos tome, povjerenje u školske aktere – direktore, pedagoge i razredne starješine – ostaje relativno visoko.

Između povjerenja i zabrinutosti

Istraživanje pokazuje da roditelji u velikoj mjeri imaju pozitivan odnos sa školom i aktivno učestvuju u obrazovanju djece. 89,2 odsto njih redovno prisustvuje roditeljskim sastancima.

Ipak, više od polovine roditelja prepoznaje nasilje kao čestu ili povremenu pojavu, dok 83,6 odsto smatra da su uvrede na internetu česte.

Zabrinjava i podatak da više od polovine roditelja ne postavlja ograničenja kada je riječ o korišćenju interneta.

Učenici, s druge strane, školu uglavnom doživljavaju kao bezbjedno mjesto i izražavaju osjećaj pripadnosti, ali značajan broj njih ima iskustvo sa nasiljem.

Više od polovine učenika navodi da se u njihovoj školi desila barem jedna tuča tokom prethodne godine, dok gotovo polovina priznaje da je barem jednom ispoljila neki oblik nasilnog ponašanja.

„Verbalno nasilje je najrasprostranjenije, ali prisutni su i fizički i digitalni oblici“, navodi se u analizi.

Posebno zabrinjava podatak da oko 19,4 odsto učenika pokazuje povišen nivo anksioznosti, pri čemu su oni češće žrtve nasilja.

Sistemski pristup kao jedino rješenje

Zaključak istraživanja je da nasilje u školama nije dominantno, ali jeste stalno prisutno i evoluirajuća pojava, koja zahtijeva koordinisan odgovor.

„Potrebno je kombinovati preventivne mjere, jačanje kompetencija zaposlenih, aktivno uključivanje roditelja i jasnu institucionalnu podršku“, poručuju autori.

Poseban fokus mora biti na digitalnom nasilju, koje se sve više širi izvan učionica i zahtijeva nove pristupe u zaštiti djece.

U suprotnom, upozoravaju, postoji rizik da nasilje, posebno ono „nevidljivo“, postane normalizovan dio odrastanja.