Oni ističu da je Bosna i Hercegovina, tri decenije nakon Dejtonskog sporazuma, formalno suverena država koja i dalje ostaje pod snažnim spoljnim upravljanjem, što, po njihovom mišljenju, koči razvoj domaće političke odgovornosti.
Zašto OHR više nije potreban
“Bosna i Hercegovina više ne treba međunarodnu upravu. Povlačenje Kristijana Šmita pruža priliku za temeljno preusmjeravanje,” napisali su bivši visoki predstavnici u autorskom tekstu za njemački FAZ.
Navode da iznenadno povlačenje Šmita postavlja mnogo više pitanja nego što se tiče same njegove nasljedničke pozicije i da ono primorava Evropu da se suoči s jednom neugodnom geopolitičkom realnošću: trideset godina nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma, zemlja i dalje ostaje u političkom stanju neodređenosti – formalno suverena, ali faktički i dalje pod međunarodnim nadzorom.
Dosadašnja uloga OHR-a
“Institucija visokog predstavnika međunarodne zajednice je ad hoc institucija koja je u velikoj mjeri uspješno provela obnovu ratom razorenog zemlje. Bez američko-evropskog angažmana – uz učešće i Rusije, Japana, Kanade, kao i Evropske unije kao glavnog sponzora u Savjetu za implementaciju mira – provođenje Dejtonskog sporazuma nakon 1995. godine teško da bi bilo moguće. Ali ono što je zamišljeno kao privremeno rješenje za neposredni poslijeratni period, pretvorilo se u trajno stanje”, navodi se u tekstu i dodaje:
“Već duže vrijeme ova civilna institucija, koja je kroz godine izgubila i uticaj i legitimitet, mnogim lokalnim političarima služi istovremeno kao neprijateljska slika ili kao oslonac – čime ih oslobađa obaveze da u okviru demokratskog društva sami preuzmu odgovornost i pronađu održive političke kompromise”.
Imenovanje novog visokog predstavnika
Bivši visoki predstavnici u BiH smatraju da bi zbog toga bilo pogrešno sada refleksno imenovati novog visokog predstavnika i time produžiti nezadovoljavajući status quo, te da se međunarodna zajednica – prije svega EU – mora zapitati da li ovim potezom zaista podstiče stabilnost i samostalnost, ili samo konzervira upravljanu stagnaciju.
“Pored toga, tu je i fundamentalno promijenjena geopolitička situacija. Dok u državama zapadnog Balkana dugotrajan put ka Briselu gubi privlačnost, međunarodni konsenzus o budućnosti BiH odavno je postao krhak. Rusija već godinama otvoreno odbacuje ulogu visokog predstavnika sa posebnim ovlastima i postala je regionalni faktor destabilizacije. Sada se, međutim, i u Vašingtonu nazire izrazito transakcioni pristup Balkanu”, smatraju diplomate i ističu da nedavna posjeta sina Donalda Trumpa, američkog predsjednika, Republici Srpskoj mora se posmatrati kao pokušaj uspostavljanja još jednog upitnog poslovnog odnosa.
Šta Bilt i Petrič predlažu
“Slični procesi već se odvijaju u Srbiji i Albaniji – uz očito zanemarivanje evropskih pravila i zakona. U takvim okolnostima, nasljednik odlazećeg visokog predstavnika teško bi imao veću legitimnost od svog prethodnika,” ističu Bilt i Petrič.
Za švedskog i autrijskog diplomatu ključno pitanje nije ko će zamijeniti Šmita, nego koje reforme mogu uspješno približiti Bosnu i Hercegovinu Evropskoj uniji jer, kako ističu, nije održivo da zemlja i dalje bude u stanju ograničenog suvereniteta i vanjske uprave, a istovremeno se od nje očekuje put ka članstvu u EU.
“Na osnovu temeljne analize tridesetogodišnjeg procesa izgradnje države, Evropi je potreban strateški novi početak u BiH koji se mora zasnivati na dva međusobno povezana elementa: s jedne strane, na korekciji disfunkcionalnog sistema vlasti, a s druge strane, na okončanju međunarodnog posebnog nadzora”, navode Bilt i Petrič i ističu:
“Ova reformska agenda mora biti usko usklađena sa postepenim približavanjem evropskim strukturama. To ne znači radikalnu reviziju dejtonskog sistema, nego realno prilagođavanje”.
Kako vide budući odnos BiH i EU
Navode da su odavno potrebne efikasnije strukture odlučivanja, jasnije nadležnosti i ograničavanje stalne opstrukcije.
Ističu da bi zatvaranje OHR-a trebalo biti blisko povezano sa procesom pristupanja EU, a da bi se oni uslovi koje su Šmit i njegovi prethodnici godinama bez uspjeha tražili – poput regulisanja državne imovine – mogli prenijeti u odgovarajuća poglavlja pristupnog procesa.
“Time bi se beskrajna rasprava o tome pripada li BiH Evropi na jasan način okončala. Uključena u vjerodostojnu evropsku perspektivu, država Bosna i Hercegovina postala bi dio dinamičnog političkog projekta. To bi bio prelazak sa međunarodnog nadzora na evropsku integraciju”, navode Bilt i Petrič i odaju:
“Povlačenje Šmita zato predstavlja zakašnjelu priliku da se međunarodna politika prema Bosni iz temelja preispita – i to u evropskom smjeru”.
Kakvu poruku šalju Evropi
Bivši predstavnici u Bosni i Hercegovini u autorskom tekstu za njemački FAZ zaključuju:
“Nije potrebna beskonačna međunarodna uprava. Ono što zemlji treba jeste vjerodostojna evropska budućnost.
Karl Bildt je bio prvi visoki predstavnik u BiH. Tu funkciju je obavljao od 1995. do 1997. godine.
Takođe, Bildt je bio premijer Švedske od 1991. do 1994. godine.
Volfgang Petrič bio je visoki predstavnik u BiH od 1999. do 2002. godine. Prije toga je bio specijalni predstavnik EU za Kosovo od 1997. do 1999. godine. Od 2022. godine predsjednik je Austrijskog instituta za međunarodnu politiku.
