Piše: Rajka Raičević
Limeni kontejner u kome je skladišten radioaktivni materijal u Tuzima, tačnije na prostoru vinskog podruma d.o.o.„Plantaže“ je korozirao, u stanju je raspada, otvoren je i predstavlja direktnu opasnost po građane i okolinu. U njemu se nalazi 378 kilograma radioaktivnog materijala koji sadrži torijum. Sve dok je torijum zaštićen i nije na otvorenom, ne širi čestice koje udisanjem izazivaju ozbiljne zdravstvene probleme. To znači da u ovom momentu predstavlja ozbiljan i direktan izvor opasnosti širenja radioaktivnih čestica s obzirom da je mjesecima kontejner otvoren.
Vlasnik skladišta radioaktivnog materijala, na osnovu odluke Vlade Crne Gore iz decembra 2024.godine (U skladu sa članom 38 Zakona o zaštiti od jonizujućeg zračenja i radijacionoj sigurnosti, Sl.list Crne Gore”, br. 56/09, 58/09, 40/11, 55/16, 84/24), je „država Crna Gora, odnosno Vlada Crne Gore, preko Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera, kojim, shodno izdatoj dozvoli za upravljanje skladištem radioaktivnog otpada od strane Agencije za zaštitu životne sredine od 13.06.2012., upravlja D.O.O. „Centar za ekotoksikološka ispitivanja“.
Opština Tuzi upozoravala je i od države u više navrata tražila da riješi ovo pitanje, s obzirom da kontejnerom gazduje Ministarstvo ekologije (br. UP-IN 01-744/25-47543/1 od 15.09.2025. godine). Tek 27.novembra 2025. Ministarstvo je odgovorilo Opštini Tuzi da je naloženo preduzeću „Plantaže“ da u roku od 90 dana „skladišti u skladište radioaktivnog otpada koje za obavljanje te djelatnosti posjeduje zakonom propisanu dozvolu“. Slučajno ili ne, odgovor Opštini Tuzi upućen je sedam dana nakon što je Adria TV poslala pitanja na ovu temu. Našem mediju odgovori nijesu nikada stigli, jesu Tuzima nakon dva i po mjeseca i to baš, slučajno ili ne, na dan kada je izabrana v.d.generalna direktorica Direktorata za inspekcijski nadzor u Ministarstvu ekologije, održivog razvoja i sjevera inspektorka za zaštitu od zračenja Vesna Bigović.
Prema stanju na terenu, do juče se to nije dogodilo. Adria TV je istraživanje stanja skladištenja radioaktivnog materijala u Tuzima, započela 20.novembra 2025.godine snimajući na lice mjesta trenutno stanje, prikupljajući podatke o institucionalnim odlukama, zahtjeve za pravilno skladištenje radioaktivnog materijala, izjave mještana, stav stručnjaka iz ove oblasti, mišljenje ljekara, kao i javno dostupne informacije o svim pitanjima koja se tiču ove problematike.
RADIOAKTIVNI MOTORI AVIONA KOJI SU UNIŠTENI TOKOM NATO BOMBARDOVANJA
U pitanju je kontejner u kome su skladišteni ostaci motora od 26 aviona koji su uništeni tokom NATO bombardovanja Savezne Republike Jugoslavije 15. aprila 1999.godine. Do prije par godina ovaj radioaktivni materijal nije predstavljao opasnost po zdravlje građana i životnu sredinu. Sve dok tokom prošle 2025.godine kontejner nije počeo da korozira i na kraju postao otvoren, o čemu svjedoče fotografije i video zapis koji su ilustrovani uz ovaj tekst.
Ostaci motora uništenih vojnih aviona tadašnje Vojske SR Jugoslavije, tokom NATO bombardovanja 1999.godine izgorjeli su u podzemnoj hangarskoj strukturi „Šipčanika“ i kasnije premješteni u metalni kontejner. Kontejner je bio ograđen s jasnom oznakom „opasnost od zračenja“. Prema zvaničnim izvještajima Vlade Crne Gore, ostaci aviona imaju djelove koji uključuju materijale s prirodno radioaktivnim komponentama, konkretno torijumom koji ima prirodnu radioaktivnost. Ovi avioni uništeni su prije 27 godina.
Penzionisani general vojne avijacije Blagoje Grahovac za nedjeljnik „Monitor“ 2014.godine govorio je da se u vrijeme NATO bombardovanja u Šipčaniku nalazilo 26.aviona.
“Tada se u njemu nalazilo 26 aviona raznih tipovа, među kojimа i svih sedam аviona “G-4 super galeb” iz аkro-grupe “Leteće zvijezde”. Svi su izgorjeli, zajedno sa gorivom i municijom, kada su avioni NATO-a uspjeli da probiju rupu na gornjem sloju zemlje i kamena specijalnim bombama za izazivanje tektonskih poremećaja”, ispričao je tada Grahovac.
TORIJUM SE UNOSI DISANJEM KADA JE NA OTVORENOM
Torijum (Th) je metal s prirodnim radioaktivnim izotopima (npr. Th‑232) koji se sporo raspada i emituje alfa i beta zračenje. Ne predstavlja jak izvor radijacije kao nuklearno gorivo, ali je radioaktivan i zahtijeva kontrolu pri skladištenju.
„Radioaktivnost torija uglavnom je opasna ako materijal uđe u tijelo (npr. udisanjem ili gutanjem prašine), ali izvan tijela njegova alfa radijacija ne probija kroz kožu. Ovo znači da je opasnost manja ako je materijal neoštećen i dobro zatvoren, ali potencijalno značajna ako se materijal rasprši“, navodi se u zvaničnim informacijama o torijumu i načinu skladištenja materijala koji ga sadrži.
Prema standardnoj proceduri za odlaganje radioaktivnog materijala, odnosno za nisko i srednje radioaktivni otpad (NSRAO), što je najpribližniji tip otpada kao torijumski materijal iz aviona, praksa je da se posebno izgradi odlagalište na površini ili plitko ukopana (desetak do stotina metara dubine).
–Ova odlagališta su projektovana sa višestrukim barijerama (zemljani nasipi, betonski obrubi, geološke barijere) kako bi se spriječila migracija radionuklida prema tlu i vodi. Cilj je dugotrajno izolirati materijal od biosfere dok njegova aktivnost ne opadne na bezbjedan nivo. Ova opcija je vjerovatno najprikladnija za torijum koji nije visokoradioaktivan kao nuklearno gorivo, ali zahtijeva pravilno pakovanje i projektovanje odlagališta“, navodi se na stranicama stručnih institucija iz Srbije i Hrvatske.
OPŠTINA TUZI: SKLADIŠTE IZVOR RADIOAKTIVNOSTI, POTREBNO PREMJEŠTANJE
Još 2023.godine, u Lokalnom planu zaštite životne sredine (LEAP) za period 2024.-2027.godina, Opština Tuzi navela je da radioaktivni otpad potiče od motora vojnih aviona uništenih tokom NATO bombardovanja, te da legure sadrže torijum (4,7 %) i morao je biti uskladišten nakon požara. Navodi se da je „otpad fizički nesortiran i još uvijek u improvizovanom objektu (dvorište bivše kasarne/Plantaže)“, te da „nema dostupnih podataka o tačnoj količini“ i da se „preporučuje premještanje tog otpada u skladište koje zadovoljava tehničke i sigurnosne uslove“.
-Pošto legure materijala od kojih su ti motori izrađeni sadrže određeni procenat torijuma (4,7 %), upravo to predstavlja izvor radioaktivnosti. Budući da je torijum dio legure od koje su sastavljeni motori, nije ga bilo moguće fizički odvojiti, te je bilo neophodno prikupiti sav čvrsti ostatak nakon što je požar ugašen. Nakon prikupljanja, pomenuti otpad je uskladišten u dvorištu tadašnje vojne kasarne u naselju Šipčanik, koje je danas u vlasništvu kompanije „13 Jul-Plantaže“ AD Podgorica. Podaci o količini uskladištenog radioaktivnog otpada nisu poznati, navodi se u Lokalnom planu zaštite životne sredine Tuzi (LEAP).
VLADA CG: DO KRAJA 2027. GODINE NOVI ANEKS O KORIŠTENJU PRIVREMENOG SKLADIŠTA
O skladištenju i načinu čuvanja ovog radioaktivnog materijala, u zvanično dostupnim verzijama, postoje dvije odluke Vlade iz 2011. i iz decembra 2024.godine.
„Vlada Crne Gore i D.O.O. „Centar za ekotoksikološka ispitivanja“ – Podgorica su dana 11.10.2012. godine zaključili Ugovor broj 01-2114/6 o davanju na korišćenje privremenog skladišta radioaktivnog otpada na period od pet (5) godina, koji je sastavni dio Informacije. Prvim Aneksom Ugovora br. 01-2114/18-2012 od 29.12.2017. godine ovaj rok je bio produžen za pet (5) godina tj. do 1.1.2023. godine, dok je Aneksom 2 Ugovora br. 04- 9846/2 od 14.12.2022. godine rok je produžen za narednih 5 godina, tj. do 1.1. 2028.godine.Sljedeći Aneks ugovora treba pripremiti i potpisati prije 31.12.2027. godine“, navodi se u odluci Vlade iz decembra 2024. godine.
DRŽAVA KRIJE OD JAVNOSTI ODGOVORE
Na dopis Adria TV, da li će, kada i po kojoj proceduri, kao i o potencijalnom zdravstvenim posledicama po stanovništvo zbog otvorenog kontejnera isti biti izmješten, odnosno radioaktivni materijal koji se nalazi na teritoriji vinskog podruma Šipčanik a koji je sada nezaštićen, zvanične državne institucije nijesu odgovorile.
Nijedna državna institucija: Ministarstvo ekologije, Agencija za zaštitu životne sredine, Institut za javno zdravlje nije odgovorilo na upit Adria TV. Jedini odgovor stigao je od Ministarstva zdravlja koji nas je na pitanje da li postoji evidencija o povećanom broju oboljelih od malignih bolesti na teritoriji Tuzi u blizini Šipčanika, uputilo na Institut za javno zdravlje Crne Gore, koji, iako je javni interes u pitanju, nije odgovorio.
Uprkos pisanom obećanju da će odgovoriti, ni iz preduzeća d.o.o. „Plantaže“ Adria TV nije dobila odgovor na pitanja koja se odnose na skladištenje radioaktivnog materijala na zemljištu te firme i njegovom odlaganju.
I dok se konstantno govori o tome da je poglavlje 27. očuvanje životne sredine jedno od najvažnijih poglavlja u pretpristupnom procesu Crne Gore u Evropsku uniju, muk države na pitanje koje se direktno tiče zdravlja građana i životne sredine, kazao je mnogo. Najviše o tome koliko država uvažava medije, javni interes i ono što je najvažnije zdravlje građana, takođe pitanja koja su važna za ulazak naše države u EU. To u državama Evropske unije ipak nije praksa.
Od momenta slanja dopisa do vremena kada je ovaj tekst objavljen, prošlo je više od dva mjeseca. Za sve to vrijeme, kontejner nije uklonjen, niti saniran u smislu da se zatvori i sačeka proces izmještanja u skladu sa procedurama.
PEPIĆ: ALARMANTNO JE ŠTO JE RADIOAKTIVNI MATERIJAL NA 50 METARA OD NASELJA I KUĆA
Nedaleko od ovog otvorenog kontejnera, u kome je skladišten radioaktivni materijal, s porodicom živi Dževdet Pepić, građanski aktivista, novinar i profesor u penziji. On za Adria TV naglašava da je u blizini ovoga kontejnera napravljeno veće naselje, te da su kuće na udaljenosti od svega 50 metara od radioaktivnog materijala.
-Na intervenciju predstavnika mještana 2008 g. i preporuku Direkcije za zaštitu životne sredine i tadašnje direktorice Daliborke Pejović, naloženo je AD ” Plantaže ” koji su odlukom Vlade CG ( 2005, ili 2006 g.) dobili na korištenje nekadašnjeg vojnog kompleksa ” Šipčanik” da bolje i sigurnije zaštite te radioaktivne motore. Ali, iako je postavljeno oko kontejnera neka vrsta limenog ” sarkofaga” ubrzo je limena zaštita počela da se raspada. Tako da je ovaj radioaktivni materijal ponovo praktično na otvorenom i mi strahujemo od posledica po zdravlje i životnu sredinu koje ova situacija može izazvati, a traje već poduže, upozorava Pepić.
KONTEJNEROM GAZDUJE MINISTAR EKOLOGIJE DAMJAN ĆULAFIĆ
Prema nezvaničnim informacijama, za izmještanje ovog materijala na lokaciju na kojoj se po standardima sigurnog uništenja sprovodi, koštao bi državu oko 100.000 eura. Nezvanični izvori kažu i da do sada materijal nije izmješten jer traje prpepucavanje u čijoj nadležnosti je ova procedura: Ministarstva ekologije ili „Plantaža“, iako resor ministra Damjana Ćulafića „gazduje“ ovim kontejnerom. Problem predstavlja i to što su za odlaganje ovakvog materijala države iz regiona, konkretno Srbija koja je 1999.godine takođe bombardovana, birale Rusiju kao mjesto gdje se bezbjedno transportuje ovakav sadržaj. Crna Gora to sada nije u mogućnosti da uradi, između ostaloga, i zato što je u skladu sa odlukama EU, uvela sankcije Rusiji.
TUZI TRAŽILI HITNU REAKCIJU U SEPTEMBRU, ODGOVOR DOBILI KRAJEM NOVEMBRA, ROK ZA RJEŠENJE OVOG PITANJA KRAJ 27. FEBRUARA
Na osnovu informacija do kojih je došla Adria TV, ekološki ambasador za Tuzi Adnan Efović prijavio je ozbiljnost situacije Opštini Tuzi zbog otvorenog kontejnera i potencijalne opasnosti koju može izazvati otvoreni radioaktivni otpad. Na osnovu toga je Opština Tuzi, prema dokumentu koji posjedujemo, odmah tražila reakciju od Ministarstva ekologije i Agencije za zaštitu životne sredine, uz dostavljanje foto materijala.
-Ekološkoj inspekciji – inspektoru za zaštitu od zračenja je dana 15.09.2025. godine dostavljena inicijativa br. UP-IN 01-744/25-47543/1 kojom ste se nas obavijestili da je došlo do oštećenja limenog kontejnera u kojem su uskladišteni avionski motori koji u sebi sadrže leguru torijuma, a koji se nalazi u okviru vinskog podruma „Plantaže – 13 jul“. Inspektor je dana 02.10.2025. godine izvršio inspekcijski nadzor na navedenoj lokaciji i konstatovao da je oštećena cijela konstrukcija limenog kontejnera tj. privremenog skladišta radioaktivnog otpada, nakon čega je dana 04.10.2025. godine donio rješenje UP-IN-01-744/25-47543/5 kojim je subjektu nadzora „13 JUL PLANTAŽE“ AD PODGORICA naložio da radioaktivni otpad koji se nalazi u podrumu Šipčanika – privremeno spremište radioaktivnog otpada, skladišti u skladište radioaktivnog otpada koje za obavljanje te djelatnosti posjeduje zakonom propisanu dozvolu, sa rokom za izvršenja mjere 90 dana od dana prijema rješenja. Inspektor je takođe ukazao da je do izvršenja navedenog rješenja obavezan da obezbijedi nadzor od 24h nad navedenom lokacijom, a kako neovlašćena lica ne bi mogla pristupiti privremenom skladištu radioaktivnog otpada, odgovorila je inspektorka za zaštitu od zračenja Vesna Bigović, koja je upravo na dan slanja odgovora Tuzima 27. novembra 2025.godine imenovana za v.d.generalnu direktorku Direktorata za inspekcijski nadzor u Ministarstvu ekologije, održivog razvoja i sjevera.
JOVOVIĆ:VIŠESTRUKA OPASNOST PO ZDRAVLJE GRAĐANA I OKOLINU
Profesor doktor Aleksandar Jovović, predsjednik Međuresornog koordinacionog tijela za utvrđivanje posledica NATO bombardovanja Republike Srbije po zdravlje ljudi i životnu sredinu, kazao je za Adria TV da je prije samog skladištenja, trebalo uraditi karakterizaciju samog otpada, ustanoviti šta je radioaktivno a šta ne, ukloniti (ako je moguće) radioaktivne djelove, eventualno dekontaminirati oni koji mogu na licu mjesta, a zatim sav taj metalni i drugi materijal aviona, koji sada više nije radiaoktivan, ispitati da li je opasan ili neopasan otpad u skladu sa crnogorskim i evropskim propisima. Zatim odvojiti reciklabilne djelove i sa njima tako i postupati. Sa onim djelovima motora koji bi mogli biti opasan otpad (ne i radioaktivan) npr. ulja ako ih ima I slično, postupati u skladu sa propisom, tj izvesti na unistavanje. Oni djelovi koji su radioaktivni najbolje je da budu skladišsteni do momenta izvoza sto uglavnom orgaizuje atomska agencija u Bečui onda taj otpad pod posebnom pratnjom odlazi na trajno odlaganje negdje po svijetu. Iz Srbije je prije petnaestak godina, preko pola Evrope, otišao za Rusiju, objašnjava Jovović.
On ocjenjuje da postoje privremeno rješenje odlaganja radioaktivnog otpada iz „Šipčanika“ nije bilo loše, ali da je „zub vremena učinio svoje, što se sada vidi sa Vaših snimaka“.
On naglašava da je štetnost nepravilnog odlaganja takvog materijala po okolinu i stanovništvo, posebno radioaktivnog, višestruka.
-Ako je isparljiv ili zapaljiv odraziće se na zagađenje vazduha i moguću produkciju toksičnih gasova i time i na zdravlje ljudi – upozorava Jovović.
RADIAKTIVNE KOMPONETNE PREKO ZEMLJIŠTA I VODE ZAVRŠAVAJU U LANCU ISHRANE
On naglašava da, kada je riječ o problemu u Tuzima, „vrijeme učini svoje, počne korozija, materijal se razjedinjuje, procuruje i onda teški materijali, a u ovom slučaju radioaktivne komponente, završavaju u zemljištu“.
-U zemljisšu dalje putuju vodama i preko podzemnih voda završavaju u lancu ishrane, biljnim i životinjskim kulturama i na kraju u ljudima, navodi Jovović.
Na pitanje da li bi država trebalo da materijal uništi i na osnovu kojih procedura, Jovović ističe da ovo jeste „briga države“.
-Ne da ga uništi, već konačno bezbjedno odloži. Kao što rekoh, ono što je radioaktivno i ono što opasan otpad (ne i radioaktivan) vjerovatno se mora izvesti na konačno zbrinjavanje, a ostatak ili odložiti ili iskoristiti. Radioaktivni materija se izvozi po postupcima koje definiše se obično Atomska agencija ili neka specijalizovana ustanova uz njihovo odobrenje. Opasan otpad se transportuje i njegov tretman je takođe definisan propisima, najboljim dostupnim tehnikama i slično. Sve to je već prenijeto u crnogorsko zakonodavstvo, napominje Jovoović.
SVE VEĆI BROJ OBOLJELIH OD MALIGNIH BOLESTI
U Crnoj Gori je prema informacijama u javnosti aktuelna epidemija malignih oboljenja. Tako se kao jedan od podataka navodi da je za deset proteklih godina s oko 600 novih pacjenata na godišnjem nivou, ta cifra porasla na oko 6.000.
Iz državnih zdravstvenih institucija koje raspolažu ovom evidencijom odgovor nijesmo dobili.
Ljekar i poslanik u Skupštini Crne Gore dr Vladimir Dobričanin za naš portal podsjeća da „ako je zvanični izveštaj da tokom NATO agresije na SR Jugoslaviju 1999. godine nije korišćeno nuklearno oružje, što je djelimično tačno, prvi put na tlu Evrope dolazi do upotrebe municije koja u svom projektilu sadrži osiromašeni uranijum, koji predstavlja radioaktivni materijal“. On navodi da je ovakva municija korišćena širom Kosova i Metohije, u južnim djelovima Srbije, kao i na pojedinim lokacijama u Crnoj Gori.
–Vrijeme poluraspada osiromašenog uranijuma iznosi oko 4,7 milijardi godina. Upravo će ovoliko dugo djelovi Crne Gore, zajedno sa njenim građanima, biti izloženi radijaciji koja može i utiče na pojavu najtežih onkoloških i hematoonkoloških oboljenja, upozorava Dobričanin.
On podsjeća da je, „pored uranijuma, tokom bombardovanja došlo i do uništenja određenog broja aviona u čijoj je proizvodnji korišćena jedna od legura torijuma“.
-Torijum je slabo radioaktivan alfa-emiter, što znači da je spoljašnje zračenje, kada je zatvoren u posebnim metalnim kontejnerima, minimalno opasno po zdravlje ljudi i za kontaminaciju okoline. Problem nastaje kada se ovakav materijal čuva u neadekvatnim uslovima. Tada dolazi do korozije, curenja, stvaranja kontaminirane prašine i sekundarne kontaminacije zemljišta i vazduha. Naročito je opasno udisanje ove prašine, ističe Dobričanin.
DOBRIČANIN: NAJČEŠĆE STRADAJU JETRA, PLUĆA, KOSTI I LIMFNI SISTEM
Dobričanin navodi da „ovdje ne govorimo o nuklearnoj katastrofi, ali je torijum daleko od bezopasnog industrijskog otpada“.
-Kako ističe, dugoročno nekontrolisano skladištenje, kao i nepostojanje radiološkog nadzora, naročito kada se skladištenje vrši u neposrednoj blizini naselja, mogu dovesti do ozbiljnih posledica po zdravlje ljudi. Najčešće pogođeni organi su jetra, pluća, kosti i limfni sistem, ističe Dobričanin.
On naglašava da „odgovarajuće skladištenje u posebnim kontejnerima, daleko od naseljenih mjesta, može spriječiti kontakt s ljudima i na taj način razvoj ozbiljnih oboljenja koja ugrožavaju život osoba koje su tim kontaktom kontaminirane“.
– U javnosti jedan od rijetkih tekstova o ovom pitanju objavio je dnevni list „Vijesti“ još 2017.godine. Tada je kontejner, to se može utvrditi na osnovu fotografija, bio zatvoren i iako je posjedovao upozorenje o radioaktivnom materijalu, nije predstavljao opasnost po zdravlje građana i životnu sredinu. Danas, kada je kontejner s istim radioaktivnim materijalom otvoren predstavlja ekološku bombu, upozorava Dobričanin.
MN: NOVI KONTEJNER KRATKOROČNO RJEŠAVA PROBLEM, TRANSPORT TRAJE OD ČETIRI NEDJELJE DO VIŠE MJESECI
Ukoliko do kraja februara, država odluči da obezbijedi novi limeni kontejner i u njemu ponovo uskladišti radioaktivni otpad, to će biti tek privremeno rješenje. Postojeći kontejner je drugi koji je postavljen na ovoj lokaciji, prvi kontejner raspao se prije 2010.godine. U crnogorskim medijima, za sve ovo vrijeme, ovom problematikom bavile su se jedino, za sada već, daleke 2017.godine „Vijesti“ koje su objavile informacije u vrijeme dok je limeni kontejner bio u skroz ispravnom stanju. Od tada do danas, niko drugi u javnosti nije tretiurao ovu temu od ogromnog javnog značaja.
A ono što je problematično s rokovima koji su postavljeni, a koji će se pratiti da li su uvaženi, jeste činjenica da, iako se pronađe lokacija za skladištenje ovog opasnog materijala, transport može trajati od najmanje četiri sedmice do nekoliko mjeseci.
