Piše: Rajka Raičević

“Primarna nadležnost za donošenje odluke o trajnom zbrinjavanju, organizaciju i finansiranje uklanjanja ovog materijala leži na nadležnim državnim organima,prije svega: Ministarstvu odbrane / Vojsci Crne Gore (jer je riječ o ostacima vojne opreme nastalim na nekadašnjem vojnom kompleksu), Ministarstvu nadležnom za ekologiju, zaštitu životne sredine i radijacionu sigurnost, Agenciji nadležnoj za zaštitu od jonizujućeg zračenja i CETI-ju, kao ovlašćenoj stručnoj instituciji“. Iz Plantaža su naglasili da Prema posljednjem izvještaju CETI-ja, na predmetnoj lokaciji izmjerene vrijednosti su u granicama koje ne predstavljaju rizik za okolinu”, saopšteno je iz Plantaža.

Za razliku od ovog preduzeća, Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i sjevera 27. novembra 2025.godine naložilo je upravo Plantažama da u roku od 90 dana riješe pitanje kontejnera s radioaktivnim materijalom, što bi trebalo da bude do kraja februara.

“Ekološki inspektor je 04.10.2025. godine donio rješenje UP-IN-01-744/25-47543/5 kojim je subjektu nadzora „13 JUL PLANTAŽE“ AD PODGORICA naložio da radioaktivni otpad koji se nalazi u podrumu Šipčanika – privremeno spremište radioaktivnog otpada, skladišti u skladište radioaktivnog otpada koje za obavljanje te djelatnosti posjeduje zakonom propisanu dozvolu, sa rokom za izvršenja mjere 90 dana od dana prijema rješenja. Inspektor je takođe ukazao da je do izvršenja navedenog rješenja obavezan da obezbijedi nadzor od 24h nad navedenom lokacijom, a kako neovlašćena lica ne bi mogla pristupiti privremenom skladištu radioaktivnog otpada”, odgovorila je inspektorka za zaštitu od zračenja, v.d.generalnu direktorku Direktorata za inspekcijski nadzor u Ministarstvu ekologije, održivog razvoja i sjevera, Vesna Bigović, odgovarajući na zahtjev Opštine Tuzi koja je 15.septembra tražila da se riješi situacija s radio aktivnim materijalom.

Plantaže su Adria TV saopštile da su u odnosu na period kada su odgovori pripremljeni na pitanja koja smo im poslali (20.novembar 2025.godine) „u međuvremenu,  na inicijativu kompanije „13. Jul – Plantaže“, krajem prošle godine predstavnici Ministarstva odbrane i Vojske Crne Gore, zajedno sa predstavnicima CETI-ja, obišli predmetnu lokaciju, te da su tom prilikom dogovoreni dalji koraci u cilju propisnog zbrinjavanja i trajnog uklanjanja predmetnog otpada, u skladu sa važećim propisima“.

Portal Adria TV objavio je 1.februara tekst da se na području Šipčanika u Zeti, a u okviru vinskog podruma  preduzeća Plantaže, nalazi otvoreni kontejner s radio aktivnim materijalom – torijumom, te da se mjesecima ovim područjem širi radijacija. U okviru teksta dostavljeni su zahtjevi Opštine Tuzi, te upozorenje tuzanske administracije kroz Lokalni plan zaštite životne sredine Tuzi (LEAP), kao i mišljenje mještana koji žive nedaleko od ovog radioaktivnog kontejnera, stručnjaka i ljekara, kao i objašnjenja o kakvom radioaktivnom materijalu je riječ i šta on predstavlja kada nije adekvatno skladišten po životnu okolinu i zdravlje građana.

Podsjetimo, u pitanju je limeni kontejner koji se nalazi u u okviru vinskog podruma Plantaža, u kome su skladišteni ostaci motora od 26 aviona koji su uništeni tokom NATO bombardovanja Savezne Republike Jugoslavije 15. aprila 1999.godine, a kojim gazduje Vlada Crne Gore. Do prije par godina ovaj radioaktivni materijal nije predstavljao opasnost po zdravlje građana i životnu sredinu, sve dok tokom prošle 2025.godine kontejner nije počeo da korozira i na kraju postao otvoren, a u njemu se nalazi 378 kilograma radioaktivnog materijala koji sadrži torijum. Sve dok je torijum zaštićen i nije na otvorenom, ne širi čestice koje udisanjem izazivaju ozbiljne zdravstvene probleme. To znači da u ovom momentu predstavlja ozbiljan i direktan izvor opasnosti širenja radioaktivnih čestica s obzirom da je mjesecima kontejner otvoren.

MN: INTEGRALNO PITANJA ADRIA TV I ODGOVORI PLANTAŽA

U nastavku teksta, objavljujemo integralno odgovore preduzeća „13.jul – Plantaže“ na pitanja Adria TV koje smo dobili 2.februara 2026., a poslati su 20.novembra 2025.godine. Odgovori nijesu ranije poslati zbog, kako je objašnjeno, nenamjerne greške, što uvažavamo.

Zašto još nije uklonjen kontejner s ostacima aviona na Špičaniku?

„Radi potpunog informisanja javnosti, želimo prije svega da podsjetimo na okolnosti nastanka ovog materijala. Ostaci avionskih motora potiču iz 1999. godine, iz perioda NATO intervencije protiv tadašnje SR Jugoslavije. Djelovi motora su, prema raspoloživim informacijama, deponovani u metalni kontejner prije, oko, dvadeset godina, u vrijeme kada je ovaj prostor imao vojnu namjenu i bio pod njihovom ingerencijom.

Kompanija „13. Jul – Plantaže“ nije vlasnik ovog materijala, niti ima zakonska ovlašćenja da samostalno sprovodi postupke tretmana ili trajnog zbrinjavanja ove vrste otpada.

Kada je kompanija „13. Jul – Plantaže“ preuzela kompleks Šipčanik, pomenuti kontejner je bio prisutan na izdvojenoj, ograđenoj i fizički odvojenoj lokaciji. Dakle, ovaj materijal nije vlasništvo kompanije, niti je kompanija učestvovala u njegovom unošenju, skladištenju ili premještanju.

Shodno važećim propisima, postupak trajnog zbrinjavanja ne može da sprovodi privredni subjekat samostalno, već isključivo nadležne državne institucije i specijalizovane službe koje imaju licence za rad sa ovom vrstom otpadom (CETI i organi nadležni za ekologiju, zaštitu životne sredine i radijacionu sigurnost). Upravo zato je, do donošenja državne odluke o konačnom zbrinjavanju, postojeći kontejner postavljen i održavan kao privremeno rješenje za izolaciju materijala.

Tokom nedavne oluje došlo je do oštećenja dijela limene konstrukcije usljed jakih udara vjetra. Odmah po uočenom oštećenju, preduzeli smo mjere  i pokrenuli i inicirali postupak sanacije, kako bi se obezbijedilo da objekat ponovo bude u potpunosti zatvoren i da se spriječi neovlašćen pristup. U toku je postupak izbora izvođača radova na sanaciji oštećenja.

Šta je potrebno da se kontejner ukloni, gdje i koliko košta taj proces?

Postupak trajnog uklanjanja i zbrinjavanja ovakvog materijala strogo je regulisan i sastoji se iz više faza kojima u cjelini rukovode nadležne državne institucije.

Kada je riječ o troškovima, njih mogu precizno da utvrde samo nadležni državni organi i ovlašćeni izvođači, nakon što se uradi detaljna procjena materijala i izabere model zbrinjavanja (da li ide u centralno skladište, da li se dio mora izvoziti u inostranstvo radi daljeg tretmana, itd.). Prema informacijama objavljenim u javnosti, država već sada iz budžeta izdvaja značajna sredstva za upravljanje skladištem ove vrste  otpada, što jasno govori da se radi o složenim i finansijski zahtjevnim procesima koji moraju biti pod punom kontrolom države.

Iako primarna nadležnost nije na kompaniji, redovno angažujemo CETI da vrši mjerenja i prati stanje na lokaciji, obezbjeđujemo da prostor bude fizički zaštićen i pod kontrolom, iniciramo komunikaciju i sarađujemo sa nadležnim državnim institucijama kako bi se našlo trajno rješenje.
Prema posljednjem izvještaju CETI-ja, na predmetnoj lokaciji izmjerene vrijednosti su u granicama koje ne predstavljaju rizik za okolinu.

Kompanija se i ove godine zvanično obratila svim relevantnim i nadležnim institucijama, kako bi dobili mišljenja i prijedloge za trajno uklanjanje predmetnog otpada, i aktivno prati dalji tok informacija i postupka.

Čija je nadležnost uklanjanje kontejnera: kompanije ili Vojske Crne Gore?

Važno je napraviti razliku između vlasništva nad zemljištem i objektima.koje pripada kompaniji „13. Jul – Plantaže“ I vlasništva i nadležnosti nad samim materijalom,  koji predstavlja ostatke vojne opreme nastale 1999. godine, u periodu kada je lokacija imala vojnu namjenu.

Prema važećim propisima i informacijama, vlasnik ovog otpada je država, dok je za skladištenje i upravljanje ovim otpadom nadležan CETI, uz finansiranje iz državnog budžeta.

Polazeći od toga, kao i od činjenice da se radi o ostacima vojne opreme, potpuno je jasno da primarna nadležnost za donošenje odluke o trajnom zbrinjavanju, organizaciju i finansiranje uklanjanja ovog materijala leži na nadležnim državnim organima,prije svega: Ministarstvu odbrane / Vojsci Crne Gore (jer je riječ o ostacima vojne opreme nastalim na nekadašnjem vojnom kompleksu), Ministarstvu nadležnom za ekologiju, zaštitu životne sredine i radijacionu sigurnost, Agenciji nadležnoj za zaštitu od jonizujućeg zračenja i CETI-ju, kao ovlašćenoj stručnoj instituciji.

Smatramo da je u interesu i kompanije i države da se ovo pitanje trajno riješi. Zato očekujemo da se u narednom periodu u proces aktivno uključe nadležne institucije, kako bismo zajedno došli do rješenja koje će obezbijediti trajno uklanjanje ovog materijala, u skladu sa zakonima i međunarodnim standardima.